Սա պատմելու բան չէ, Սա զգալո՜ւ բան է: Դրա համար պիտի, Տեսնել Երևա՜նը…

Պարույր Սևակ

Թրամփի ռումբը

am
T`ramp`i rhowmbe_36042

 Ամերիկայի նախագահը՝ Տանըլտ Թրամփ աննախատեսելիօրէն նախատեսելի է իր ըրածներուն ու խօսածներուն մէջ:  Այն ինչ որ կը կարծուի թէ դիւանագիտօրէն անկարլի է՝ պատրաստ է ան ընելու եւ գոհանալու իր ստեղծած հակազդեցութիւններով:  Ան միակողմանիօրէն որոշեց հրաժարիլ կենսոլորտի պահպանութեան Փարիզեան դաշնագրէն, ահաբեկելով միեւնոյն դաշնագրին մասնակից այլ երկիրերն ու գիտական աշխարհը, որոնք մտահոգուած են երկրագունդին սպառնացող կենսոլորտային վտանգներով:  Միեւնոյն քաջագործութեամբ ջնջեց Խաղաղական ովկիանիոսի շրջանի առեւտրական դաշինքը:

  Գալով Երուսաղէմի ճակատագրին՝ աւելի քան կէս դարէ ի վեր Ամերիկայի իւրաքանչիւր նախագահական թեկնածու խոստումներ կու տար իր ընտրողներուն իրագործելու զայն, յաջողութենէ վերջ ապաւինելով քաղաքական փրկութեան մեքանիզմներունսքողելու իր խոստումնադրժումը:

  Արեւելեան Երուսաղէմը 1967էն ի վեր գրաւուած է Իսրայէլի կողմէ, որ 1980ին միակողմանիօրէն միացուց Արեւմտեան Երուսաղէմին զայն հռչակելով Իսրայէլի «անբաժանելի մայրաքաղաքը»:  ՄԱԿի Ապահովութեան Խորհուրդը, իր կարգին, 1980ին ընդունած է 478 թիւ բանաձեւը՝ անվաւեր ճանչնալով այդ որոշումը:  Բոլոր պետութիւնները, ներառեալ Ամերիկան, այդ բանաձեւի հիման վրայ իբրեւ Իսրայէլի պետութեան մայրաքաղաք կը ճանչնան Թէլ Աւիվը:  Քաղաքական աշխարհի բացատրութիւնը, այս վերաբերումին նկատմամբ այն է որ պաղեստինցիները, իրենց կարգին, որոշած են իրենց մայրաքաղաքը հռչակել Արեւելեան Երուսաղէմը՝ երբ «երկու պետութեան» սկզբունքով լուծում մը գտնուի Իսրայէլ-Պաղեստին խնդրին:

 Ամերիկեան Քոնկրէսը տեղի տալով իսրայէլեան ճնշումներուն 1995ին որդեգրած է Երուսաղէմի Դեսպանատան Աքթը (Jerusalem Embassy Act), սակայն, պահպանելու համար իր «անաչառ միջնորդ»ի հանգամանքը, Իսրայէլի եւ պաղեստինցիներու միջեւ, որդեգրած է նաեւ քաղաքական հնարք մը՝ անմիջական գործադրութեան չդնելու համար որոշմնագիրը:  Այդ հնարքը Քոնկրէսին կողմէ նախագահին տրուած լիազօրութիւնն է ամէն վեց ամիսը անգամ մը նախագահական որոշում մը ստորագրելով յետաձգելու դեսպանատունը Երուսաղէմ փոխադրելու գործնական արարքը:  Ճիշդ այնպէս, ինչպէս ամերիկեան Քոնկրէսը ընդունած է Freedom Support Actի 907 հատուածը Ատրպէյճանին զէնք չվաճառելու, սակայն նոյն ատեն նախագահին ալ լիազօրութիւն տրուած է նախագահական որոշմնագիր մը ստորագրելով շրջանցելու ընդունուած օրէնքը:

 Այս կերպով նախագահ Թրամփի պայթեցուցած ռումբը իրականութեան մէջ աւելի աղմուկ էր՝ աւելի քան անմիջական հետեւանքներ ունեցող արարք մը:  Եւ այս՝ պատրաստելու համար հանրային կարծիքը, կատարուած իրողութեան առջեւ դնելու քաղաքական աշխարհը:  Ի վերջոյ Ամերիկա պիտի իրագործէ այն ինչ որ խոստացած է Իսրայէլին:  Սակայն, այս անգամ նախագահ Թրամփ ցուցական կերպով ստորագրելէ վերջ Երուսաղէմի որոշումը, անմիջապէս ստորագրած է նաեւ զայն յետաձգելու որոշումը վեց ամսուան համար եւ, շատ հաւանաբար, քանի մը անգամներ եւս ստորագրէ յետաձգման ի խնդիր:

  Ըստ Մարթին Ինտիքի, որ յօդուած մը ստորագրած էր Financial Timesի մէջ, Երուսաղէմի հարցին շուրջ, Պրն. Թրամփի ցուցական արարքը ունեցած է նաեւ խորհրդանշական բնոյթ:  Արդարեւ, որոշմնագրի ստորագրութեան պահին նախագահը իր կողքին ունեցած է փոխ նախագահ Մայք Փէնսը որ Ամերիկայի Աւետարանչականներու (Evangelical) ներկայացուցիչն է:  Պրն. Թրամփ իր նախընտրական արշաւին մէջ այդ հատուածին խոստացած էր ի վերջոյ Ամերիկայի դեսպանատան Երուսաղէմ փոխադրելու հարցը լուծել:

  Ամերիկայի մէջ աւետարանակչականները ունին ընտրող ուժեղ զանգուած մը որ իր քաղաքական դասերը կը քաղէ Աւետարանէն:  Մոլեռանդ այս քրիստնեայ զանգուածը կը հաւատայ որ ամբողջ Պաղեստինը Աստուծոյ պարգեւն է հրեաներուն:

  Մարթին Ինտիք երկու անգամ ծառայած է իբրեւ Ամերիկայի դեսպան Իսրայէլի մէջ եւ բազմիցս մասնակցած է Իսրայէլ-Պաղեստին բանակցութեանց:  Միշտ կը կարծուէր թէ ան ամբողջութեամբ յանձնուած է Իսրայէլի քաղաքական դատին, սակայն իր անկախ վերլուծումները ցոյց կու տան որ ան կրնայ նկատուիլ վերջին օրինական թուզի տերեւը փրկելու Ամերիկայի «Անաչառ միջնորդ»ի հանգամանքը:

  Տանըլտ Թրամփի արարքը, աննախատեսելի ըլլալով հանդերձ լաւ հաշուարկուած էր:  Քաղաքականօրէն եւ ռազմականօրէն Միջին Արեւելքը առաւելաբար ազդեցութեանը ներքեւ է Ամերիկա-Իսրայէլ դաշինքին:  Հետեւաբար հակազդեցութիւնները նախատեսելի էին.  պաղեստինցիները պիտի զայրանային եւ այրէին Իսրայէլի եւ Ամերիկայի դրօշները,  Համասը Կազայէն քանի մը հրթիռներ պիտի արձակէր դէպի Իսրայէլ եւ աշխարհի տարբեր մայրաքաղաքներէն պիտի լսուէին դատապարտութեան կոչեր:  Սակայն քանի կացութիւնը Իսրայէլի ռազմական ոյժով զսպուած է՝ կարելի պիտի ըլլար վնասները զսպել (damage control):  Նոյնիսկ Համասի պետին՝ Իսմայիլ Հանխայի կոչը նոր ինթիֆատա (ըմբոստութիւն) սկսելու տեղ չհասաւ.  անդին  Իսրայէլ քանի մը պաղեստինցի ցուցարարներ սպաննեց եւ Համասի ազդեցիկ դէմքերէն Շէյխ Հասան Եուսէֆը ձերբակալեց:  Իսկ Մահմուտ Ապպաս, Պաղեստինեան իշխանութեան պետը իր չունեցած զինարանէն իր զէնքերը պարպեց հռչակելով որ Ամերիկա չի կրնար միջնորդ նկատուիլ խնդրին:

 Իսրայէլի վարչապետը հրապարակաւ երախտագիտութիւն յայտնեց Ամերիկայի եւ Պրն. Թրամփի որ «քաջարի» որոշումը առած էր:  Վերջին երկուքը յայտարարեցին նաեւ թէ Թրամփի որոշումը «խաղաղութեան սատարող» քայլ մըն էր:  Ամբողջ աշխարհ իրար անցընելէ ետք, ինչպէ՞ս կարելի է խաղաղութիւն սպասել՝ դուրս կը մնայ ոեւէ բանական անհատի տարողութենէն:

 Աշխարհի տարբեր ցամաքամասերուն վրայ ծայր տուած բողոքի ալիքին հակազդելու համար՝ Նաթանիահու ձեռնարկեց ճամբորդութեան մը, Ֆրանսայի նախագահ Էմմանուէլ Մաքրոնէն եւ Եւրոպական Միութեան Արտաքին Գործերու գերագոյն ներկայացուցիչ Ֆետերիքա Մակերինիէն կորզելու խոստումները՝ Թրամփի օրինակին հետեւելու:  Եւրոպական Միութեան ներկայացուցիչին արտայայտութիւնը խորքին մէջ երկսայրի սուր մըն էր, մէկ կողմէ յորդորելով Նաթանիահուն որ վերսկսի «իմաստալից բանակցութեան մը՝ պաղեստինցիներուն հետ խաղաղութիւն հաստատելու» իսկ միւս կողմէ դատապարտեց բոլոր այն յարձակումները «որոնք ուղղուած են հրեաներուն դէմ ամբողջ աշխարհի մէջ», անտեսելով, անշուշտ որ վերջին շրջանի յարձակումներէն աւելի պաղեստինցի զոհեր ինկան քան հրեաներ:

  Բացի տարբեր երկիրներէն արձակուած բողոքի ցոյցերէն եւ արտայայտութիւններէն՝ առաջին հաւաքական բողոքը եկաւ Արաբական Լիկայէն որ Գահիրէի մէջ արտակարգ նիստ մը յատկացուց այս խնդրին համար:

  Տակաւին փոթորիկը չէ կորսնցուցած իր թափը.  բայց քանի հակազդեցութիւնները կը շարունակուին, մենք պարտաւոր ենք անդրադառնալու թէ ի՜նչ հետեւանքներ ունեցան եւ դեռ պիտի ունենան այս զարգացումները հայ կեանքին վրայ:

  Առաջին առնչութիւնը, որուն պէտք է անդրադառնանք այն է թէ Թուրքիան ի՞նչ շահեցաւ եւ ի՞նչ կորսնցուց այս փոթորկումներէն:

 Թուրքիոյ նախագահ Էրտողանի համար Թրամփի ստեղծած այս շարժումը ոսկեղէն առիթ մը հանդիսացաւ վերստին տիրանալ փորձելու իսլամական աշխարհի խօսնակի հանգամանքին. արդարեւ, Թուրքիա եւ Էրտողան վերջերս ամբաստանութեան տակ էին Եգիպտոսի մէջ պետական հարուած մը սարքելու յանցանքով:  Նոյնպէս Թուրքիա վարկ կորսնցուց՝ դիրքաւորուելով Քաթարի իշխանութեան հետ, վերջնոյն ճակատումին մէջ Արաբական Ծոցի միւս երկիրներուն դէմ:

 Հետեւաբար Էրտողան վերստին հագուեցաւ իսլամական աշխարհի փրկիչի քղամիտը, Պոլսոյ մէջ հրաւիրելով Իսլամական Գործակցութեան Խորհուրդը դատապարտելու Թրամփի նախաձեռնութիւնը եւ ճակատելու Իսրայէլի վարչապետին հետ:  Այդ ժողովին ընթացքին Էրտողան մեղադրեց արաբական երկիրները որոնք տկար հակադարձութիւն մը ցուցաբերած էին եւ սկսաւ քննադատել Իսրայէլն ու Նաթանիահուն:  Ճակատագրական հեգնանքը այն էր որ մասնակից երկիրներէն ոմանք, գաղտագողի, ենթարկուելով Իսրայէլի եւ Ամերիկայի ճնշումներուն՝ ատամնաթափ ըրած էին պաղեստինցիները, զրկելով զանոնք քաղաքական եւ նիւթական նեցուկէ:

 Իր ելոյթներէն մէկուն մէջ Էրտողան յայտարարեց. «Պաղեստինը անմեղ զոհն է, մինչ Իսրայէլ ահաբեկչական երկիր մըն է. մենք պիտի չթողունք Երուսաղէմը խնամքին պետութեան մը որ երախաներ կը սպաննէ»:  Ուրիշ տեղ մը ան աւելցուց, իր մեսիայի թռիչքները առած  -  «Թուրքիա կարեւոր է իսլամական աշխարհի կայունութեան համար.  եթէ Թուրքիա տկարանայ՝ Պաղեստինը, Երուսաղէմը, Սուրիան եւ Իրաքը պիտի կորսնցնեն իրենց յոյսը -»:

 Նաթանիահու միեւնոյն ուժգնութեամբ պատասխանեց Էրտողանին, ըսելով. «Ես սովորութիւն չունիմ բարոյական դասախօսութիւններ լսելու ղեկավարէ մը որ քրտական գիւղեր կը ռմբակոծէ իր երկրին մէջ, որ լրագրողներ կը բանտարկէ եւ միջազգային պատժամիջոցներէն խուսափելով օգնութիւն կու տայ Իրանին»:

 Այս թոհուբոհին մէջ դարձեալ քաղաքական շահարկումի տրուեցաւ Հայկական Ցեղասպանութիւնը. արդարեւ իսրայէլեան Եէշ Աթիտ կուսակցութեան ղեկավարը Եայիր Լափիտ, յայտարարեց թէ Իսրայէլի եւ Թուրքիոյ հաշտութիւնը քաղաքական սխալ մըն էր. ապա աւելցուց որ իր կուսակցութիւնը մօտ ատենէն օրինագիծ մը պիտի ներկայացնէ Իսրայէլեան Քնըսէթին՝ ճանչնալու հայկական ցեղասպանութիւնը. «մէկը որ կ'ուրանայ հարիւր հազարաւոր երախաներու սպանութիւնը հայկական ցեղասպանութեան ընթացքին՝ չի կրնար մեզի բարոյական դասեր հրամցնել» ըսաւ Պրն. Լափիտ:

 Գալով հայկական ճակատին՝ անգամ մը եւս եկանք ցոյց տալու որ անգլուխ եւ անկազմակերպ զանգուած մըն ենք, ուր, մերթ, գլուխներ կը ցցուին հեղինակութեան մանրուքներ շալկած, սակայն, ամբողջ ազգը ներկայացնելու յաւակնութեամբ, առանց անդրադառնալու որ դուրսի աշխարհն ալ մեզ ճիշդ այդպէս կը տեսնէ ու կը դատէ իբրեւ մանրուք.  այսինքն՝ զանգուած մը որ չէ սորված մէկ հեղինակաւոր ձայնով խօսիլ եւ ազգային էական նպատակներ յետապնդել եւ իրագործել.  2015ին Վատիկանի մէջ երկձայն խօսեցանք, այս պարագային ալ սկսած ենք խօսիլ բազնաձայն:

 Պարզ էր որ Երուսաղէմի միաբանութիւնը ուրիշ բան չէր կրնար ընել բացի միանալէ այլ կրօնապետերու բողոքին.  ի վերջոյ Երուսաղէմի հայկական իրաւունքներուն ճակատագիրն է խնդրոյ առարկայ.  սակայն, ափսոս որ համազգային տարողութեամբ հեղինակութիւն մը հակակշիռ չունի այնտեղ:

 Չենք գիտեր թէ համադրութիւն մը գոյութիւն ունէ՞ր Մայր Աթոռի եւ հայկական պետութեան հետ, որ երկուքն ալ զգոյշ արտայայտութիւններ ունեցան. Մայր Աթոռը՝ հետեւելով դէպքերու զարգացման եւ մտահոգուելով հայկական իրաւունքներով, իսկ արտաքին գործոց նախարար Պրն. Էտուար Նալպանտեան մաղթելով որ բանակցութեամբ խաղաղութիւն հաստատուի այդ աշխարհամասին մէջ:

  Ի դէպ, բացի այն իրողութենէն որ հայկական պետութիւնը ոչ մէկ օրինական հեղինակութիւն ունի Երուսաղէմի մէջ, Երեւանի իշխանութիւնները մշակելու վրայ են բարեկամական յարաբերութիւններ Իսրայէլի հետ, հակակշիռ մը ունենալու Իսրայէլ-Ատրպէյճան գործակցութեան մէջ:

 Ըստ սովորականին՝ ամենէն վճռական յայտարարութիւնը իմացուեցաւ Արամ Ա. կաթողիկոսէն.  սակայն  արաբական այդ աշխարհամասէն լսուող բողոքները ոչ կը հասնին Իսրայէլ, ոչ ալ՝ Ամերիկա:

 

 Նախագահ Թրամփի արձակած ռումբը ցնցեց քաղաքական աշխարհը, քիչ մըն ալ ցնցեց հայաշխարհը, սակայն, ան դեռ շատ հեռու կը մնայ լուծելէ արաբ-իսրայէլեան հարիւրամեայ թնճուկը:

 

 

 

Խմբագրական  Պայքար շաբաթաթերթի, դրոշակակիր պաշտոնաթերթ Ռամկավար Ազատական կուսակցության

Լրահոս
Ամենաընթերցվածը

Նմանատիպ նորություններ