Սա պատմելու բան չէ, Սա զգալո՜ւ բան է: Դրա համար պիտի, Տեսնել Երևա՜նը…

Պարույր Սևակ

Տէր Շիրվան քահանան եւ Պոլսոյ հայաստանցի երեխաները (Տեսանիւթ)

am
Ter Shirvan k`ahanan ew Polsoy hayastants`i erekhanere (Tesaniwt`)_37491

«Ի՞նչ տարբերութիւն հոս քարոզեր եմ կամ մեր եկեղեցիին մէջ: Եկեղեցին եկեղեցի է եւ այս փոքրիկներուն պէտք է Աստծոյ խօսքը լսցընել» այս բառերը կը պատկանին Պոլսոյ կրօնաւորներէն ՝ Տ. Շիրվան քհնյ. Միւրզեանին, ուրուն հետ միասին կը կտրենք Գում Գաբուի նեղլիկ փողոցները ու կը բարձրանանք Կէտիկ Փաշայի բարձունքը:

Առիթով մը «Ժամանակ» պարբերականի լրագրող Արի Թաշը պատմած է Կէտիկ Փաշա թաղամասին մասին: Այդ շրջանը այդ անունով «մկրտուած է» Օսմանեան կայսրութեան փաշաներէն մէկուն, որ յայտնի էր իր հրետանիաներու գունդով եւ անոր զօրքին մէջ բաւական վարժ թնդանօդահարներ կային: Պատմութիւնը ինչքան իրական է չեմ գիտեր, բայց Պոլսոյ մէջ ցայսօր ալ շրջան ընող պատմութիւնները այդ մասին կը յուշեն:

Կէտիկ Փաշա: Աղմուկներու մէջ գինովցած թաղամաս մը, որն այսօր Պոլսոյ ճարտարապետութեան ամէնէն բանուկ թաղամասն է, ուր կան հարիւրաւոր գործարաններ եւ կ'արտադրուին կաշուեղէնի աշխարհին հետ կապ ունեցող իրեր: Պայուսակ, կօշիկ, երեխաներու կօշիկներ, կաշուեղէն, կօշիկի եւ պայուսակի համար օգտագործուող զարդեղէններ, առարկաներ, որոնց շատ յաճախ «աքսէսուար» բառն ալ կու տան:

Մէկ խօսքով Պոլսոյ այդ շրջանին մէջ եղող թաղամասը յայտնի է, որպէս բանուկ, աղկոտ եւ կեանքով եռուն փոքր ճարտարարուեստի «բոյն» մը:

Հազարաւոր դէմքերու մէջէն, ես ու Տէր Հայրը կը սլանանք «Հրանդ Տինք»ի անուան վարժարան, ուր մեզ կը դիմաւորէ դպրոցի տնօրէնուհի տիկին Հէրքինազ Աւագեանը, որ արագ ակնարկով մըն ալ կը պատմէ դպրոցին հիմնադրութեան պայմաններուն ու դպրոցի առաջին օրերուն մասին:

 

Մեր խօսակցութիւնը կ'ընդհատուի, երբ վարժարանի ուսուցիչներէն մին մօտենալով կը յայտնէ, որ աշակերտները արդէն «կազմ ու պատրաստ» են լսելու Տէր Հօր այս շաբթուան պատգամը:

Ու այսպէս երեքով մուտք կը գործենք Սրբոց Նահատակաց եկեղեցի, ուր կողք-կողքի նստած աշակերտները հանդիսաւորութեամբ կը սպասեն արարողութեան սկսման:

 

 

Առաջին անգամը չէ, որ Տէր Շիրվանը հանդիպում կ'ունենայ աշակերտներուն հետ ու վերջերս եղած առաջարկ- կարգադրութեամբ մը ան ամէն հինգշաբթի օր կը ժամանէ «Հրանդ Տինք»ի անուան վարժարան ու կրօնական-բարոյախօսական հանդիպման մը ձեւաչափով կը պատգամէ այդ խօսքերուն ծարաւ եղող աշակերտներուն հետ:

Նստարաններուն վրայ կան խելօք աչուկներով պատանիներ, որոնք բոլորն ալ կարօտն ունին հայոց տիպ ու բառին, հաւատամքին, կրօնական խրատականին: Ի վերջոյ անոնք իրենց ինքնութիւնը կը վերակերտեն այդ քանի մը ժամուան աղօթք-արարողութեան մէջ:

 

Տէր հօր հետ իմ ունեցած զրոյցներուս ընթացքին ալ պարզ կը դառնայ, որ առաջին օրերուն երբ այս «դասընթացք»ը կը պատրաստուէր, որոշ անձեր քննադատաբար արտայայտուած են իրականացուելիք դասապահերուն մասին, առարկելով, որ եկեղեցին կը պատկանի Հայ Աւետարանական համայնքին ու նոյնիսկ հարց տալով, թէ ինչքանով ճիշդ է, որ առաքելական եկեղեցւոյ կրօնաւոր մը պատգամ մը տայ Աւետարանական եկեղեցւոյ մը մէջ: Այդ հարցադրումները լսելի դարձած են միայն առաջին օրերուն, որմէ ետք ալ բոլորին հասկնալի դարձած է, որ Տէր Հօր ըրածը ոչ միայն նպատակայարմար արարք է, այլ աւելին ՝ անոր առաքելութիւնն է հասնիլ, խօսիլ, լսել, աղօթակիցը դառնալ Պոլսոյ ամէնէն խուլ անկիւններուն մէջ ծուարած հայաստանցի մանչուկներուն:

 

Այսօր Տէր Հայրը քննադատութեան թիրախ չէ, թիրախ չէ անոր արարումը ու վստահօրէն հայաստանցի երեխաները յաջողած են իրականութիւն դարձնել երկար տարիներէ ի վեր «թապու» հանդիսացող էական խնդիր մը:

 

Պոլիս ծնած Տէր Հօր արարքով «Բոլոր եկեղեցիները մէկ կը դառնան»:

Անոնք Աստծոյ տուներն են, իսկ Պոլսոյ պարագային այդ հանգամանքը աւելի խոր ընկալում մ'ալ ունի: Պոլսոյ մէջ հայ եկեղեցին միայն աղօթքներ ըսելու, սաղմոսներ կարդալու, շարականներ երգելու սոսկական վայր մը չէ, այլ աւելին ան Թէքէեանի բառերով «Բարձր բերդն է հաւատք»ին, ուր միասին պիտի շաղուին Կեսարիայէն եւ Մալաթիայէն, Երեւանէն ու Վանաձորէն, Կիւմրիէն եւ Համշէնէն Պոլիս ժամանած բոլոր հայերը:

 

 

Վերադառնալով Տէր Շիրվանի խօսքին, ապա ան շարականներ ու ծիսական խորհուրդներ բացատրելէ անդին երթալով կը փորձէ նաեւ բարոյագիտական խրատներով խօսիլ: Պարզացնել ըսելիքը, յստակ դարձնել խօսքը եւ բանալ այդ երեխաներու սիրտն ու հոգին: Մտնել անոնց երակներուն մէջ, խօսիլ արժէքներու մասին եւ դիւրընկալելի դարձնել «բարդ» համարուած կրօնական ընկալումները:

 

Տէր Շիրվանի այդ օր տուած պատգամը նկարեցի: Նկարեցի շատ կարճ հատուած մը ու անկէ ետք դուրս եկայ եկեղեցիէն զրուցելու համար վերջին տարիներուն Պոլսիս հաստատուած հայաստանցի ուսուցչին հետ, որ տարբեր եւ հասկնալի պատճառաբանութիւններով մերժեց լուսանկարուիլ: Ընդունեցի իր մօտեցումը ու կարճ զրոյց մըն ալ ծաւալեցինք: Խօսեցաւ իր մտահոգութիւններուն մասին, Հայաստանի մասին, Հայաստանէն ստիպուած հեռանալուն եւ «թուրքերուն մէջ ապրելու»ն մասին:

Պոլսոյ այդ հատուածի իւրաքանչիւր մայթին վրայ երբ հայաստանցիի մը կը հանդիպիս ան դժգոհութեամբ կը խօսի Թուրքիա գտնուելուն մասին:

«Ինչո՞ւ ես իմ հայրենիքս լքեմ եւ յայտնուեմ սրանց մօտ» կ'ըլլայ անոր ըսելիքը առարկելով, որ «Թուրք են էլի» ու հաւատալով, որ «մեր հայրենիքը լաւն է, ախր մենակ էդտեղ մի քիչ լաւ պայմաններ լինեն» ու բոլոր անոնք, որ Թուրքիա կ'ապրին արագ քայլով մը ետ Հայաստան պիտի մեկնին:

Այս բոլորէն անդին կայ տակաւին խաւ մը, որն ընդհանրապէս «անհասանելի է», չ'ուզէր շփուիլ տեղի հայերուն կամ նոյնիսկ հայաստանցիներուն հետ:

Տեսակ մը ինքնութեան մոռացում, ծանր հարուածներ կրած մարդու մը հոգելքում, որ շատ յաճախ կը վերածուի մաղձի առ ազգը, առ հայ ժողովուրդը եւ առ ամէն ինչ, որ կապ ունի մեր ինքնութեան եւ պատմութեան հետ:

Քանի- քանիներ այսօր կը ձուլուին Պոլսոյ նեղ կարծուած փողոցներուն ու լայն համարուած պողոտներուն վրայ:

Քանի- քանիներ կը ստիպուին թուրք ձեւանալ ու տակաւին քանի-քանիներ թրքերէն կը պատասխանեն հայերէն խօսողներուն:

Վաղ 1960-ականներուն Պէյրութի մէջ արշաւ մը ընթացք կ'առնէր, որուն հիմնական նպատակը հայախօսութեան քաջալեր կանգնիլ էր: Այդ օրերու լոզունքը կ'ըսէր ՝ «թրքերէն խօսողին հայերէն պատասխանէ՛...» ու կը պատմեն նաեւ, որ սփիւռքի սիրտ համարուող գաղութին մէջ բաւական բուռն պայքար մը ծաւալած էր թիրախ ունենալով թրքախօսութիւնը: Կը փոխուէր սերունդը եւ այդ խնդիրը կը դառնար երկրորդական: Թուրքիոյ հանդէպ առկայ «մեծ վէրք»ը կը ստիպէր իմ նախահայրերուս բուռն պայքար մը տանիլ այն ամէն ինչին հետ, որ կապ ունի Թուրքիոյ եւ թրքականին հետ:

Լեզու, երգ, ուտելիք, մշակոյթ, անուն, խօսք, բառ, ընկալում եւ աւանդոյթ: Մէկ խօսքով պայքար ամէն ինչի դէմ: Տակաւին կը խօսուի նաեւ, որ գաղութը մեծ պայքար տարած էr, որ աւելի վաղ գուցէ 1940–ականներուն մեր եկեղեցիներուն մէջ թրքերէն լեզուով տրուող քարոզները վերջ գտնեն:

Այս բոլորը այսօր ձեւափոխուած են: Այսօր «լեզուական պայքար»ը չկայ, որովհետեւ չկան նաեւ թրքախօս սերունդի զաւակները: Անոնք անցած են պատմութեան , պայքարի այդ առաջնահերթութիւնն ալ տեղափոխելով այլ դաշտ:

Իսկ ինչ, որ կը կատարուի այսօր Պոլսոյ մէջ բոլորովին այլ է: Այս անգամ Հայաստանի պայմաններէն դժգոհող հայերն են որոնք «մաքուր թրքերէն» կը խօսին այս անգամ պայքարելով ապահովելու համար իրենց «սեւ հաց»ը:

Այս պարագային անոնց ըսող ալ չկայ «թրքերէն մի խօսի՛ք», որովհետեւ ձեւաչափերը այլ են եւ կեանքի պայմանները այլ: Ու վստահօրէն Պոլսոյ մէջ չկայ մէկը, որ հնչեցնէ «թրքերէն խօսողին հայերէն պատասխանէ՛» լոզունքը...

Հասկնալի են այս բոլորը եւ կը պարզեն նոր իրավիճակ մը, որ շատ ցանկալի կամ ուրախացնող երեւոյթ մը չէ հայերուս համար:

Ու կեանքն է, ինչպէս միշտ, որ կը փոխէ իր սլաքները եւ մինչեւ երէկ «հասկնալի» համարուող խնդիրները այսօր արդէն կը վերադառնան այլ մուտքով մը, բաւական բարդ եւ վիճարկելի:

 

Ու այս բոլորէն յետոյ Տէր Շիրվան քահանան, դպրոցի հայաստանցի տնօրէնուհի եւ շատ քիչ նուիրեալներ կը պայքարին այդ «թրքականացում»ին դէմ, բաւական նօսր, բաւական տկար ներուժով մը, բայց ամէն պարագայի ... ողջունելի:

 

Սագօ Արեան. «Հայ Ձայն»ի Աւագ յօդուածագիր

 

 

 

 

 

Լրահոս
Ամենաընթերցվածը

Նմանատիպ նորություններ