• USD 482.36
  • GBP 647.76
  • EUR 568.99
  • RUB 8.19
  • GEL 188.42
Դեկտեմբեր 16, 2017
Գլխավոր լուր, Լրահոս, Մեր ձայնը, Խմբագրական
05.09.2017 | 11:02

Նոր Շարժում` Լեռնային Ղարաբաղի Անշարժ Խնդրին Շուրջ

Շուրջ քառորդ դարէ ի վեր Լեռնային Ղարաբաղի վտանգաւոր խնդիրը դասուած է քաղաքական ՙսառած տագնապներու՚ կարգին, թէեւ պարբերաբար բռնկած սահմանային բախումները այնքան ալ սառած չեն պահեր խնդիրը: 1994ի զինադադարէն ի վեր կողմերը կը բանակցին. Տեսութիւններ եւ սկզբունքներ կը յայտարարուին տարբեր անուններու եւ տարազներու ներքեւ, սակայն հարցը տեղէն չի շարժիր, որովհետեւ դարձած է քաղաքական անլուծելի հանգոյց մը: Մինսքի խումբի համանախագահները, որոնք կը ներկայացնեն Ամերիկան, Ռուսաստանն ու Ֆրանսան, այցելութիւններ կու տան Ղարաբաղ, Ատրպէյճան եւ Հայաստան եւ յայտարարութիւններ կը կատարեն, սկզբունքային համաձայնութիւններու մասին մեկնաբանութիւններ կ'ընեն, բայց այդ բոլորը լեզուական մարզանքներու սահմանէն անդին չեն անցնիր: Մատրիտեան, Քի Ուեսթեան, Վիեննական, Քազանեան, Սենթ Փեթերսպուրկեան համաձայնագիրներ կը պարզուին բայց այդ սկզբունքները չեն յանգիր եզրակացութեան մը:Այդ բոլորին մէջ գոյութիւն ունին լեզուական եւ երանգային տարբերութիւններ որոնք եթէ գործնականացուին կրնան տարբեր ձեւերով սահմանել Արցախի ժողովուրդի ճակատագիրը:




Հարցը քառակուսի անիւի վերածուած է, որովհետեւ միջազգային հանրութիւնը կը ջանայ երկու անհամադրելի սկզբունքներ առաջ քշելով հարցը հանգուցալուծման մը հասցնել: Սկզբունքներէն մէկը ժողովուրդներու ինքնավարութեան իրաւունքն է` իրենց ճակատագիրը տնօրինելու, իսկ միւսը` հողային ամբողջականութեան սկզբունքն է:

Իսթ Թիմորի, Հարաւային Սուտանի եւ Քոսովոյի մէջ միեւնոյն խնդիրը լուծում գտած է զէնքի ոյժով կամ քաղաքական պարտադրանքով: Լեռնային Ղարաբաղի պարագային անլուծելի սկզբունքները քարացած կը մնան` քառակուսի անիւը քառակուսի պահելով: Մինչդեռ միջազգային օրէնքի ու պատմական տուեալներով նման անհամատեղելիութիւն գոյութեան իրաւունք պիտի չունենար, որովհետեւ Լեռնային Ղարաբաղը պատմականօրէն մաս չէ կազմած Ատրպէյճանի հողային ամբողջութեան: Ղարաբաղը ունեցած է ինքնավար շրջանի օրինավիճակ – ազգագրական ու պատմական պատճառներով - իսկ Նախիջեւանը ունեցած է ինքնավար հանրապետութեան իրավիճակ: Ղարաբաղը իր անկախութիւնը հռչակած է այն սկզբունքներով որոնցմով Ատրպէյճանը հռչակած է իր անկախութիւնը – այսինքն սովետական սահմանադրութեան տուեալներով:



Նախիջեւանը զրկուած է այդ իրաւունքի գործադրութենէն` Հայտար Ալիեւի հայաթափման քաղաքականութեան հետեւանքով: Մոսկուայի եւ Կարսի դաշնագիրներով Նախիջեւանին տրուած էր ինքնավար հանրապետութեան իրավիճակ:

Ատրպէյճանը ինքն է որ բռնագրաւած է իր սահմաններէն դուրս գտնուող եւ օրինական տարբեր իրավիճակ ունեցող հողամասեր` սովետի փլուզումէն ետք եւ ոչ թէ` հակառակը:

Դժբախտաբար այս սկզբունքները առաջադրողը միայն Հայաստանի իշխանութիւնն է – նոյնիսկ Հայաստանի բարեկամ կամ դաշնակից նկատուած երկիրներն անգամ Ատրպէյճանի ստեղծած օրինական շփոթութիւնը ընդունած են իբրեւ հիմք, եւ այդ պատճառով ալ Ատրպէյճանի հողային ամբողջականութեան սկզբունքը կը բախի Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդին ինքնավարութեան սկզբունքին – Ռուսաստան, Պելառուս, Ղազախստան որոնք դաշնակիցներ են` կը յարին Ատրպէյճանի հողային ամբողջականութեան սկզբունքին: Իրան նոյնպէս կը պաշտպանէ այդ սկզբունքը` հակառակ որ փաստացիօրէն մահացու թշնամի է Ատրպէյճանին, որ իր քաղաքական օրակարգին վրայ միշտ կը պահէ – եւ նախագահ Էլչիպէյի օրով ալ պաշտօնական յայտարարութեամբ ամրագրած է – թէ Հիւսիսային Ատրպէյճանը, Իրանի Ատրպատականի նահանգը, մաս պէտք է կազմէ Ատրպէյճանի հանրապետութեան: Հողամաս մը որ արդի Ատրպէյճանի բնակչութեան կրկինը ունի:




Այս կայուն տուեալներուն եւ իրավիճակին մէջ, յանկարծ շարժում մը յառաջացաւ երբ Մինսքի խումբի Ամերիկացի համանախագահ Ռիչըրտ Հոկլենտ, իր պաշտօնավարութեան աւարտին, գրգռիչ յայտարարութիւն մը հրապարակեց: Արդարեւ, Օգոստոս 24ին Ամերիկայի Ձայն ռատիոկայանին տուած իր հարցազրոյցին ընթացքին, ինքնագլուխ կերպով առաջ քշեց վեց սկզբունքներ, որոնցմով կ'առաջադրէր լուծել այս անլուծելի խնդիրը:

Սկզբունքով Մինսքի խումբի համանախագահները համաձայնուած յայտարարութիւններ կը կատարեն: Այս պարագային արհամարհանք մը կար միւս համանախագահներու հասցէին եւ դիտումնաւոր էր ան:

Նախ պէտք է պարզել Պր. Հոկլենտի առաջադրած պայմանները, վերլուծելէ առաջ իր քաղաքական նպատակներն ու դիտումները, իր ելոյթի ետին:



Իր առաջարկները պարզելէ առաջ Պր. Հոկլանտ դիմած է արեւմտեան կամ ամերիկեան դիւանագէտներու սովորական ճարպիկութեան, իրեն դէմ հակաճառողները սկիզբէն լռեցնելու մտայնութեամբ: Այդ ճարպիկութիւնը կը կայանայ Լեռնային Ղարաբաղի հարցին շուրջ օրինական պատնէշ մը կանգնել եւ զայն անջատել նման այլ տագնապներէ որոնք միեւնոյն օրինական հիմքը ունին: Այս ճարպիկութիւնը սորվուած է Պետական Քարտուղարութեան դասագիրքէն. այսպէս, բոլոր այլ դիւանագէտներու նման ան ըսած է – Լեռնային Ղարաբաղի հադցը բոլորովին կը տարբերի Աբխազիայի, Մերձ-Տնիէստրի եւ Օսեթիոյ հարցերէն: Խորքին մէջ բնաւ ալ չի տարբերիր եւ միեւնոյն օրինական հիմքն ունի եւ վերեւի խնդիրներու նմանութենէն անդին դեռ նման է նաեւ Քոսովոյի եւ նման այլ անջատողական խնդիրներու: Ուրեմն, հարցին օրինական հիմքը միեւնոյնը ըլլալով` տարբերութիւնը քաղաքական կամքի մէջ է. նախագահ Քլինթըն քար ու քանդ ըրաւ նախկին Եուկոսլաւիան Սերպիոյ մէկ սրբազան հողամասը աւազակախումբի մը յանձնելով, որ արուեստական երկիր մը ստեղծուի` Քոսովօ անունով: Մինչդեռ այսօր ալ այդ երկիրը կայունութիւն մը չունի եւ պաշտպանուած է ՆԱԹՕի ոյժերով: Իսկ Օսեթիոյ եւ Աբխազիայի պարագային ռուսական բանակը 2008ին մտաւ այն ատենուան Վրաստանի սահմաններէն ներս եւ ՙանկախացուց՚ ազգագրականօրէն տարբեր այդ երկրամասերը: Հայաստան միեւնոյն օրինակը օգտագործեցª զինու ոյժով իր ազգակիցները ազատագրելով ազերի տիրապետութենէն:

Ինչպէս կը տեսնուի` միակ տարբերութիւնը այն է որ Հայաստանի ռազմական կարողութիւնը չի համեմատիր ՆԱԹՕի եւ Ռուսաստանի բանակներուն հետ, հետեւաբար կարելի է Հայաստանի գլխուն գայլի աւետարան կարդալ միջազգային օրէնքի նրբութիւններուն շուրջ:

Գալով Պր. Հոկլենտի վեց առաջարկներուն, ան կը թելադրէ.

- Բուն Լեռնային Ղարաբաղի հողամասը, որ Ատրպէյճանի իշխանութիւններուն ներքեւ չէ, պէտք է ունենայ յատուկ կարգավիճակ, որ առնուազն կ'երաշխաւորէ ապահովութիւն եւ ինքնավարութիւն:

- Լեռնային Ղարաբաղի հողամասէն դուրս գտնուող ՙգրաւեալ՚ տարածքները պէտք է վերադարձուին Պաքուի իշխանութեան:

- Լեռնային Ղարաբաղը պէտք է ունենայ միջանցք մը Հայաստանի հետ, սակայն Լաչինի ամբողջ տարածքը կարելի չէ ընդգրկել այդ միջանցքին մէջ:

- Մնայուն կարգադրութեամբ պէտք է ճանչցուի գաղթականներու վերադարձի իրաւունքը իրենց նախկին բնակավայրերուն մէջ:

- Պէտք է տրուին ապահովութեան երաշխիքներ` խաղաղապահ ուժերու ներկայութեամբ:




Այս յայտարարութենէն անմիջապէս յետոյ արտայայտուեցան խնդրոյ առարկայ երկու երկիրներու արտաքին գերտեսչութիւնները. նախարար Էտուարտ Նալպանտեան որ Պր. Հոկլենտի առաջարկները որակեց թերի եւ թիւրիմացութիւններով վիրաւոր առաջարկներ, իսկ Ատրպէյճանի արտաքին գործոց նախարարը Էլմար Մամետեարով, պատրաստակամութիւն յայտնեց, որ իր երկիրը կþուզէ ներկայացուած տուեալներով բանակցելու Հայաստանի հետ:

Իրականութեան մէջ Ատրպէյճան անցեալի մէջ առարկած էր միեւնոյն այդ սկզբունքներուն դէմ, հետեւաբար այսպիսի պատրաստակամութիւն մը ամերիկացի դիւանագէտին դիմաց հաճոյախօսութեան մը սահմանէն անդին չէր անցներ:

Պարզ է թէ միջազգային քաղաքական հասարակութիւնը չի ցանկար լուծել Լեռնային Ղարաբաղի փշոտ հարցը. ամէն մասնակից կողմ ունի իր սեփական հաշուենկատութիւնը - Ռուսաստան կը ջանայ պահել ռազմական հաւասարակշռութիւն մը կողմերու միջեւ եւ ի վերջոյ կը յուսայ Ատրպէյճանը ընդգրկել իր Հասարակաց շուկայի կազմէն ներս: Ամերիկայի համար խնդիրը միշտ Կովկասի շրջանի գործերուն միջամտելու պատրուակ մըն է: Թուրքիա պաշտպանելով Ատրպէյճանը, կ'երաշխաւորէ վերջնոյն ներդրումներուն շարունակականութիւնը իր երկրէն ներս: Իրան, մէկ կողմէ վախը ունի Ատրպատականի կորուստին, իսկ միւս կողմէ չէզոք դիրքաւորումով կը պահէ Հայաստանի մնայուն համակրանքն ու գործակցութիւնը:




Պր. Հոկլենտի առաջարկները նորութիւններ չեն. չեն երաշխաւորեր Արցախի ժողովուրդին կայուն ապագան` առանց օրինական իրավիճակի վերջնական ու մնայուն կարգադրութեան: Իսկ երբ կը խօսուի գաղթականներու վերադարձի իրաւունքներուն մասին` ո՞ւր պիտի վերադառնան Սումկայիթի եւ Պաքուի ջարդերէն փախուստ տուած հայ գաղթականները: Ո՞վ պիտի հատուցանէ 350,000 հաշուող բարեկեցիկ հայ համայնքի մը կալուածներն ու ինչքը:

Ատրպէյճանի հայերը, որոնք դեռ կ'ապրին 1920-ի Պաքուի 30.000-ի ջարդերուն յիշատակով, դեռ կը կրեն 70 տարուան ազերի իշխանութեան բռնադատութիւնները իրենց պատմական հողին վրայ, Արցախի մէջ` անկարելի է, որ վերադառնան միեւնոյն լուծին:

Պրն. Հոկլենտի այս անժամանակ ելոյթը կը բխէր Ամերիկայի այժմու տուեալներէն:

Վերջին շրջանին Ուաշինկթընի պատժամիջոցները Ռուսաստանի դէմ պատրուակներ են միջազգային լարուածութիւնը սաստկացնելու եւ զէնքերու մրցավազքը տեւականացնելու: Այստեղ Պր. Հոկլենտ կը փորձէր Մոսկուան դուրս հրել Կովկասի հարցերու մասնակցութենէն: Միւս կողմէ Ատրպէյճանը վարձատրելու առիթ մըն էր այն, քանի որ Ատրպէյճան ամբողջ իսլամական աշխարհին մէջ ամենէն մօտիկն է Իսրայէլի, 600 միլիոնի ներդրում մը ունի այդ երկրի տնտեսութենէն ներս, գործնապէս կը սատարէ այդ երկրի ճարտարարուեստինª գնելով ամէնէն արդիական զէնքերը: Աւելի՛ն. իր երկրամասը տրամադրած է Ամերիկայի եւ Իսրայէլի, լրտեսելու համար Իրանի ներքին կացութիւնը եւ պատերազմի պարագայինª մօտիկ կայան մը հանդիսանալու ռազմական գործողութեանց:




Ըստ Իլհամ Ալիեւի, Իսրայէլի եւ Ատրպէյճանի յարաբերութիւնները սառցակոյտի նման են եւ այդ յարաբերութեանց 90 տոկոսը յատակն է:

Այս ընդհանուր համագործակցութեան ծիրին մէջ վերջերս պարզուեցաւ, որ Ատրպէյճանի պետական օդանաւային ընկերութիւնը` Silkway դիւանագիտական ապրանքներու փոխադրութեան պատրուակին ներքեւ զէնք եւ զինամթերք փոխադրած է Պուլկարիայէն եւ Սէուտական Արաբիայէն դէպի Սուրիա, վարձկան զինեալներուն օգնելու` ամերիկեան Սի.Այ. Էյ.-ի պատուէրով: Այս գայթակղութիւնը վերջերս հրապարակուեցաւ պուլկարական Թրուտ. թերթին մէջ, Տիլիանա Կայթանժիէվա անուն թղթակիցին կողմէ:




Ամերիկեան քոնկրէսը, միւս կողմէ տակաւին ի զօրու կը պահէ 90րդ հատւածը Freedom Support Actի, որով կ'արգիլուի Ատրպէյճանի զէնք վաճառել, սակայն բոլոր նախագահներն ալ կը շրջանցեն այդ օրէնքը, շարունակելով կողմնակալութիւնը Ատրպէյճանի նկատմամբ:

Ուրեմն, Պր. Հոկլենտի միակողմանի այս յայտարարութիւնը պէտք է դիտել, Ուաշինթընի քաղաքական ընդհանուր հաշուարկումներուն մէջ, ուր անհրաժեշտ կը դառնայ վարձատրել Ատրպէյճանը, գրգռելով Ռուսաստանը, միեւնոյն ատեն զոհասեղանի վրայ զետեղելով Արցախի հերոս հայութիւնը:



 

 

 

Խմբագրական «Պայքար»-ի. Ռամկավար Ազատական կուսակցության պաշտոնաթերթ

 

 



    Լրահոս
    Օրացույց
    Ամենաընթերցված
    Եկեղեցական օրացույց
    /
    01/12/2017
    ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ ՕՐԱՑՈՒՅՑ