• USD 482.36
  • GBP 647.76
  • EUR 568.99
  • RUB 8.19
  • GEL 188.42
Դեկտեմբեր 16, 2017
Գլխավոր լուր, Հոդվածներ, Մեր ձայնը, Խմբագրական
10.10.2017 | 16:45

Չմոռնանք Նախիջեւանը. Դոկտ. Զաւէն Ա. Քհնյ. Արզումանեան

Նախիջեւանի ճակատագիրը  դաւադրաբար յանձնուած Ատրպէյճանին  1923

 

 

 

ՙՅաղթահարելով տեղական իշխանութիւնների ստեղծած բազմաթիւ խոչնդոտները եւ արգելքները, տարիներ շարունակ շրջել եմ պատմական այդ վայրերում եւ ուսումնասիրել հազարաւոր յուշարձաններ՚

 

 

 

ԱՐԳԱՄ ԱՅՎԱԶԵԱՆ

 

 

 

Հայ ժողովուրդի վերջին շրջանի մնայուն հայեացքն ու ուշքը հարիւր տոկոսով սեւեռուն կը մնայ Լեռնային Ղարաբաղի վրայ: Մոռացութեան տրուած է նոյնքան թանկագին եւ հարազատ Նախիջեւանի հայրենի հողը: Յարգանք եւ հիացում պատմագէտ Արգամ Այվազեանին որ Նախիջեւանի բազմաչարչար յուշարձանները ՙկեանքի՚ կոչած է վկայութիւններով եւ անձամբ բազմիցս Նախիջեւան քննական այցելութիւններ տալով, գէթ մեզի յանձնելու համար հայրենի մշակոյթի անցեալն ու ներկայի խիստ անմխիթար վիճակը՝ ապացոյցներով եւ ստոյգ տուեալներով:

 

Երբ Օսմանեան պետութեան եւ Հայաստանի Հանրապետութեան միջեւ 1918 Յունիս 4-ի Պաթումի դաշնագրով համաձայնութիւն կնքուեցաւ, թուրքեր առիթէն օգտուելով Նախիջեւան եկան ու անոնց առաջին գործը եղաւ նուաճել Գողթն գաւառը որ միացման օղակն էր Թուրքիոյ եւ Ատրպէյճանի միջեւ: Այս էր գլխաւոր պատճառը որ Հայ Ազգային Խորհուրդը բանակցութիւններ վարեց Թուրքիոյ հետ երբ միեւնոյն ատեն Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը հռչակուեցաւ 1918 Մայիս 28-ին:

 

Նորահաստատ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան առաջին տարին հայոց համար իսլամական շարժումը մտահոգիչ երեւոյթ հանդիսացաւ, կազմակերպուած Թուրքիոյ եւ Ատրպէյճանի կողմէ՝ Հայաստանի անկախութիւնը խորտակելու դիտումով: Առաջին օրերէն իսկ Հայաստան ապրող թուրք տարրը թշնամական դիրք բռնեց հայ պետականութեան նկատմամբ, ձգտելով միանալ Ատրպէյճանին կամ Թուրքիոյ, որոնք եւս իրենց կարգին զիրար կ՛օգնէին ի հեճուկս Հայաստանի: Այս հաշուով երկու իսլամ երկիրներու միութեան կամուրջ պիտի հանդիսանար Ղարաբաղ-Զանգեզուր-Նախիջեւան հողամասը: Նախիջեւանը գտնուելով Երեւանի մօտ, եւ Պարսկաստանի հետ հաղոր- դակցութեան միակ ճամբան ըլլալով, փաստօրէն Հայաստանի համար մեծագոյն փորձաքարը պիտի ըլլար, մանաւանդ որ Նախիջեւան Քեմալական ոյժի առաջնակարգ ամրութիւն մըն էր ուրկէ թուրքերը պիտի յարձակէին ու գրաւէին Զանգեզուրն ու Ղարաբաղը, զանոնք վերջնականօրէն անջատելով Հայաստանէն:

 

1918 Յուլիս 25-ին թուրք բանակը մտաւ Ագուլիս, եւ օգոստոս 8-ին կովկասեան իսլամական կառավարութեան կողմէ Օրդուբադ քաղաքի զինուորական կառավարիչ նշանակուեցաւ Խալիլ Պէյը, ՙորն իր ձեռքի տակ ունէր սպաներ, թնդանօթներ, գնդացիրներ, եւ հազարի չափ տեղական թաթար զինուորներ՚: Դեկտեմբեր 18-ին Օրդուբադի եւ շրջանի զինուած թուրքերը յարձակում գործեցին եւ թալանեցին Ներքին Ագուլիսը, եւ 25-ին Օրդուբադի գաւառապետն ու իսլամապետը Վերին Ագուլիս մտան, եւ իսկոյն հրացանաձգութիւն, թալան սփռեցին եւ հրդեհ բռնկեցուցին քաղաքին մէջ:

 

Նախիջեւանի ճակատագիրը աւելի լաւ չէր կրնար ըլլալ երբ 1920 Յուլիս 28-ին, Խորհրդային բանակի զօրամասեր Սովետական իշխանութիւն հաստատեր էին այնտեղ, եւ 1923 Փետրուարին Նախիջեւանի ինքնավար պետութիւնը ստեղծեր, որ տարի մը ետք Փետրուար 9-ին վերածուած էր Նախիջեւանի ինքնավար հանրապետութեան՝ Ատրպէյճանի սահմաններէն ներս, անջատուելով Հայաստանի Հանրապետութենէն: Այս կերպով հայկական Նախիջեւանը եւս Լեռնային Ղարաբաղի նման Խորհրդային իշխանութեանց կողմէ կը յանձնուէր Ատրպէյճանին որուն բնակչութեան հայերու թիւը 50 տոկոս կը հաշուէր մինչեւ 1925 թուականը: Իսկ 1976-ի տուեալներով, Նախիջեւանի ընդհանուր 35,000 բնակչութեան մէջ հայեր թիւով երկրորդ տեղը կը գրաւէին ազերիներու եւ ռուսերու միջեւ:

 

Անցեալին,1896 թուին, Նախիջեւանի մէջ հայեր կառուցած էին Ս. Գէորգ եկեղեցին՝ նախկին եկեղեցւոյ աւերակներուն վրայ: 1925-էն ետք Ատրպէյճանի իշխանութիւնները տասնամեակներու ընթացքին քայքայեցին հայկական տիրոյթները երբ հայեր ստիպուեցան գաղթել իրենց բնիկ հողամասերէն: Նոյնիսկ Խորհրդային Հայաստանի կառավարութիւնը չկարողացաւ եւ կամ անտարբեր գտնուեցաւ պաշտպանելու իր ազգակիցները, որոնք յուսախաբ եղան հակառակ հայ պետականութեան կարծեցեալ ուժին եւ հանգամանքին: Ի՞նչ հաշիւներ կային արդեօք այդ բոլորին ետին երբ Հայաստան մնացեր էր Սովետական եւ իսլամական ուժերու միջեւ որպէս կռուախնձոր: Սովետական Հայաստանը յայտնապէս որպէս պետական ներուժ ոչինչ կ՛արժէր երբ թոյլ կը տրուէր Խորհրդային իշխանութիւններու կողմէ մեր երկրի հողատարածքի աջն ու ձախը անտեսելով, պատմական հողամասերը յանձնելու իսլամ պետութեանց եւ անոնց համար կամուրջներ բանալու:

 

Արցախեան շարժումին զուգահեռ, եւ ոչ սակայն անոր հետեւանքով, Նախիջեւան եւս Սովետական Միութեան վերջին Նախագահ Կորպաչովի կոյր ձեւացեալ իշխանութեան օրերուն ենթարկուեցաւ թրքական հակահայ բռնարարքի, այս անգամ աւերելով հայկական եկեղեցիները, գերեզմաններն ու հարիւրաւոր խաչքարերը: 1975 թուին շինարարութեանց պատրուակին տակ տեղւոյն ատրպէյճանական ուժերը քանդեցին Նախիջեւանի հայոց Ս. Երրորդութիւն եկեղեցին, որ 7-րդ դարու հնութեան դրոշմը կը կրէր իր վրայ: Պետական որոշումով Խորհրդային բանակի զոհերուն համար յուշարձան կառուցանելու նպատակով քանդած են նաեւ Նախճաւան քաղաքի հայոց գերեզմա- նատունը: Իսկ 1987-ին, դարձեալ շինարարութեանց պատճառով ամբողջովին քանդեցին Ագուլիսի հայոց գերեզմանատունը, իր 400-է աւելի խաչքարերով:

 

Երնջակ գաւառի Ապրակունիս գիւղի միջնադարեան Ս. Կարապետ վանքը այսօր կիսաւեր վիճակի մէջ է, եւ պատմական Շահապունիք գաւառի Մեծոփ գիւղի Սուրբ Աստուածածին վանքը, ըստ Արտակ Վարդանեանի ականատեսի վկայութեան, ՙ1986 թուականին վանքի ամրակուռ սիւներից գազանաբար դուրս էին հանուել հսկայական քարեր՝ տասնեակ անգամներ կրճատելով աննման յուշարձանի կեանքը՚: Նմանապէս, Ցղնայի Ս. Աստուածածին եկեղեցին եւ Ագուլիսի հայոց եկեղեցիները վերածուած են պահեստանոցներու եւ գոմերու:

 

Խաչքարերու պարագային հարիւրաւորներ մի առ մի տեղափոխելով օգտագործած են այլ շէնքերու շինութեան համար որպէս շինանիւթ, մերկացնելով հայկական Նախիջեւանը իր հոգեւոր աւանդէն եւ հարազատ մշակոյթէն: Ամենայն Հայոց երջանկայիշատակ Տ. Տ. Վազգէն Ա. Կաթողիկոս բողոք բարձրացուց Մայր Աթոռէն խաչքարերու տեղահանութեան եւ փճացումին դէմ, եւ սակայն լսելի չդարձաւ իր բողոքը, երբ մանաւանդ միւս կողմէն ծայր կու տար Ղարաբաղի աւելի ճակատագրական պայքարը:

 

Սովետական շրջանի այս բոլոր քանդումները եւ սրբապղծութիւնները այսօր ապացուցուած են գիտական հրատարակութիւններու լոյսին տակ, շնորհիւ վերջին քսանամեակի բանասիրական պրպտումներուն, ղեկավարութեամբ Հայաստանի Գիտութիւնների Ակադեմիայի կից պատմութեան եւ մշակոյթի ղեկավար՝ Արգամ Այվազեանի, որուն տարիներու աշխատասիրութեան արգասիքը կը կազմեն հետեւեալ հատորները: ՙՆախիջեւանի Պատմա-ճարտարապետական Յուշարձանները՚ ռուսերէն երկասիրութիւնը՝ 1981, ՙՆախիջեւանի Յուշարձանների Համահաւաք Ցուցակ՚ 1986, ՙՆախիջեւանի Կոթողային Յուշարձաններն ու Պատկերաքանդակները՚ 1967, եւ ՙՋուղայ եւ Ագուլիս՚ մենագրութիւնը՝ 1984:

 

 

 

Դոկտ. Զաւէն Ա. Քհնյ. Արզումանեան

 

 

Կլէնտէյլ

 

 

Պայքար շաբաթաթերթ, դրոշակակիր պաշտոնաթերթ Ռամկավար Ազատական կուսակցության



    Լրահոս
    Օրացույց
    Ամենաընթերցված
    Եկեղեցական օրացույց
    /
    01/12/2017
    ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ ՕՐԱՑՈՒՅՑ