• USD 482.36
  • GBP 647.76
  • EUR 568.99
  • RUB 8.19
  • GEL 188.42
Դեկտեմբեր 17, 2017
Գլխավոր լուր, Հոդվածներ, Լրահոս, Մեր ձայնը, Խմբագրական
10.10.2017 | 14:48

Ազգերու ինքնորոշման իրաւունքը եւ Քիւրտիստան

Երկրորդ աշխարհամարտի աւարտէն ի վեր կը շարունակուի ապագաղութացումը եւ կարծէք թէ ան չէ հասած իր լրումին: Հսկայ երկիրներու անկախացումէն ի վեր հերթը հասած է ազգային փոքրամասնութեանց որոնք կը ստանան իրենց անկախութիւնը կամ ինքնավարութիւնը երբ շրջանի քաղաքական տուեալները հասուննան:

 

Դիւանագէտները հանրութիւնը ապակողմնորոշելու ճարտար հնարքներ գտած են, եւ սովորական դարձած պատճառաբանութիւն մը առաջ քշելովª երբ տուեալ կացութեան մը առջեւ լուծումի չգոյութեան հանդիպինթէ` ամէն պարագայ իրարմէ տարբեր է. իրականութեան մէջ ազգութեանց ինքնորոշման սկզբունքը միջազգային օրէնքի առջեւ մէկ ու միատեսակ է. սակայն, իւրաքանչիւր հարցի պարագային` քաղաքական տուեալներն են որ կ'որոշեն ելքը:

 

Վերջին շրջանին հետզհետէ անկախացան Թիմոր լ'Էսթը, Հարաւային Սուտան, Սոմալիլենտ, Քոսովոն եւ ուրիշներ: Յատկապէս Քոսովոն ինքնավարութեան եւ անկախութեան ոչ մէկ տուեալ ունէր. պարզապէս Արեւմուտքը նուաստացնելու համար Սերպիան անդամահատեց զայն. մինչեւ այսօր ալ Քոսովոն ՆԱԹՕի յենելով ոտքի կը մնայ:

 

Արցախի պարագային` ժողովուրդը իր կամքով եւ պայքարով տիրացած է իր ինքնորոշման իրաւունքին, որ սպառնալիքի տակ է շրջանային ոյժերու շահերուն պատճառով: Այսինքն, Արցախն ու Քոսովոն կ'ընթանան հակընդդէմ հոսանքներով:

 

Այսօր միջազգային օրակարգի վրայ է իրաքեան Քիւրտիստանի անկախութեան հարցը: Այս պարագան մասամբ նման է Արցախի եւ մասամբ ալ Քոսովոյի. այն իմաստով որ Քիւրտիստանի անմիջական հարեւանները դէմ են անոր անկախացմանԹուրքիա, Իրաք, Իրան եւ Սուրիա, ուր կը բնակին շուրջ 40 միլիոն քիւրտեր, արդէն կը սպառնան Քիւրտիստանին որ Սեպտեմբեր 25ին կայացուց իր հանրաքուէն, 93 տոկոս դրական արդիւնքով: Սակայն, միջազգային կացութիւնը այնպիսի իրավիճակի մէջ է որ աւելի մեծ պետութիւններ - իւրաքանչիւրը իր շահերէն մեկնելովկամ համամիտ են կամ անտարբեր քիւրտերու անկախացման գործընթացին:

 

Քիւրտերու անկախացման իրաւունքը ամրագրուած էր 1920ի Սեւրի դաշնագրին մէջ, երբ դաշնակիցները որոշած էին անդամահատել Օսմանեան դաժան կայսրութիւնը, անկախութիւն խոստանալով նաեւ Արեւմըտեան Հայաստանին:

 

Պատմական ճշմարտութեան չի համապատասխաներ հաստաումը թէ քիւրտերը առաջին անգամն է որ պիտի տիրանան անկախութեան: Ճիշդ է, սակայն, որ իրենց ապրած չորս երկիրներուն մէջ միշտ փորձած են ձեռք ձգել ինքնավարութիւն կամ անկախութիւն: Անոնք միշտ արթուն են պատմական առիթներու նկատմամբ եւ առաւելութիւնն ունին հողին վրայ գտնըւելու, ինչ որ փաստական իրաւունքի 90 տոկոսը կը նշանակէ:

 

Երկրորդ Աշխարհամարտի աւարտին երբ սովետ-անգլիական ոյժերը գահընկէց ըրին Իրանի Ռեզա Շահը, որ համակիր էր նացիներու, քիւրտերը առիթը օգտագործեցին անկախութիւն հռչակելու Մահապատի մէջ: Իրաքի Քիւրտիստանէն Մուսթաֆա Պարզանի, այժմու նախագահ Մասսուտ Պարզանիի հայրը եւս իր զօրակցութիւնը յայտնեց Մահապատի քրտական իշխանութեան որ կը վայելէր հովանաւորութիւնը սովետներուն: Մոսկըւան զէնքերով օգնած էր քիւրտերուն, որոնք ստեղծած էին համայնավար իշխանութիւն, իբրեւ դրամանիշ օգտագործելով ռուսական ռուբլին:

 

Սակայն, երբ սովետները հասկացողութեան եկան իրանեան իշխանութեանց հետ, քարիւղային շահեր ապահովելու, քիւրտերը զոհ դարձած մեծապետական շահերուն եւ կորսնցուցին իրենց անկախութիւնը եւ Մահապատի հանրապետտութեան նախագահը` Քազի Մոհամմէտ արժանացաւ մահապատիժի: Այդ անկախութիւնը տեւած էր միայն 1946ի Յունուար 22էն մինչեւ Դեկտեմբեր 15:

 

Քիւրտերը դաժան վերաբերումի արժանացած են յատկապէս Թուրքիոյ, Իրաքի եւ Իրանի մէջ. Սուրիան աւելի հանդուրժող գտնուած է թէեւ նոյնքան հակառակ է իրաքեան Քիւրտիստանի անկախութեան: Քիւրտերը միայն Հայաստանի մէջ վայելած են լիակատար ազատութիւն` ինչպէս սովետական իշխանութեան օրով, նոյնպէս նաեւ այսօրուան անկախութեան շրջանին: Սատտամ Հիւսէյնի օրով անոնց ըմբոստութիւնը աւարտեցաւ քիմիական զէնքերու օգտագործումով. իսկ 1930ական թուականներուն քեմալական Թուրքիան անխնայ ջարդեր գործադրեց, մանաւանդ Տերսիմի ըմբոստութեան օրերուն:

 

Թուրք իշխանութիւնները միատարր բնակչութիւն մը ստեղծելու քաղաքականութեամբ քիւրտերը որակած էին ՙլեռնային թուրքեր՚, խստիւ արգիլելով քրտերէնի գործածութիւնը:

 

Այս օրերուն զուգահեռաբար անկախութեան կը ձգտի նաեւ Քաթալոնիան որ նոյնպէս հանրաքուէ կայացուց Հոկտեմբեր 1ին, հակառակ Սպանիոյ իշխանութեանց ընդդիմութեան եւ բռնարարքներուն:

 

Քաթալոնիա, որ գրեթէ իրաքեան քիւրտիստանի չափ բնակչութիւն ունի (7-8 միլիոն) ապրած է նման պատմութիւն մը: Ան Սպանիոյ կողմէ գրաււած է 15րդ դարուն եւ միշտ ենթակայ մնացած է ձուլման քաղաքականութեան:

 

Իսկ բռնատէր Ֆրանսիսքօ Ֆրանքօ (1938-1975) քաթալաններու նկատմամբ վարած է միեւնոյն քաղաքականութիւնը, ինչ որ Մուսթաֆա Քեմալ վարած էր քիւրտերու նկատմամբ, արգիլելով անոնց սեփական լեզուի գործածութիւնը եւ խափանելով ինքնավարութեան ոեւէ ձգտում:

 

Քաթալանիայի հանրաքուէն արձագանգ գտած է նաեւ Սկովտիոյ եւ Պելճիքայի մէջ: Սկովտիոյ առաջին հանրաքուէն ձախողած էր. սակայն այսօր Անգլիոյ Պրեքսիթէն վերջ` նոր թափ ստացած է անկախութեան ձգտումը:

 

Իսկ Պելճիքայի մէջ Վալոններն ու Ֆլամանները դժուար համակեցութիւն մը կը հանդուրժեն, երբեմն դժուարանալով ընտրել համաձայնական վարչապետ մը:

 

Իրաքի Քիւրտիստանը կը կառավարուի երկու ընտանիքներու կողմէԹալապանիներ եւ Պարզանիներ, որոնք տակաւին կը պահեն իրենց զինեալ խումբերըՓէշ-Մերկաները: Սակայն, անոնք ներքին կարգով եկած են համաձայնութեան մը` դիմակալելու համար արտաքին աշխարհի ճնշումները:

 

Պաղտատի իշխանութիւնները կը սպառնան քիւրտերու ձեռքէն խլել Քիրքուքի քարիւղով հարուստ շրջանը եւ Իրաքի վարչապետը` Հայտար Ապատի, կը մերժէ բանակցութեան նստիլ քիւրտերու հետ, մինչեւ որ անոնք չեղեալ յայտարարեն հանրաքուէի արդիւնքը:

 

Մասուտ Պարզանի ժամանակաւոր համաձայնութեան մը եկած էր նախագահ Էրտողանի հետ` հակադրուելով քրտական PKKի ոյժերուն: Առ ի վարձատրութիւն` Թուրքիա սկսած էր վաճառել քիւրտերու քարիւղը միջազգային շուկային վրայ, ապահովելով Քիւրտիստանի պիւտճէին 80 տոկոսը: Այսօր Էրտողան կը սպառնայ փակել քարիւղի ծորակները, խեղդելու համար Քիւրտիստանի տնտեսութիւնը:

 

Իրան կրկնակի պատճառ ունի ընդդիմանալու: Նախ խուսափելու համար երկրորդ Մահապարտի մը ստեղծումէն եւ երկրորդ` խափանելու համար Իսրայէլի մերձեցումը իր սահմաններուն: Արդարեւ, Իսրայէլ միակ պետութիւնն է որ բացայայտօրէն թիկունք կը կանգնի քրտական անկախութեան, զինելով շրջանը եւ թափանցելով անոր կառոյցներէն ներս:

 

Ամերիկա ուրիշ ելք չունի բացի հետեւելու Իսրայէլի` պաշտօնապէս մեղմ յայտարարութիւն ընելով հանդերձ ի նպաստ Անքարայի եւ Պաղտատի դիրքերուն:

 

Ռուսաստան պարզ ՙմտահոգութիւն՚ յայտնելէ դուրս, շրջանի անկայունութեան մասին` որդեգրած է գրեթէ անկախ դիրք մը:

 

Հայաստան հաւասարակշռուած դիրք մը որդեգրած է` գնահատուելով միջազգային հասարակութենէն. մէկ կողմէ Երեւան բարեկամական եւ առեւտրական կապեր կը պահէ Պաղտատի իշխանութեանց հետ, միւս կողմէ դիւանագիտական յարաբերութիւններ սկսած է քրտական իշխանութեանց հետ, որոշելով հաստատել իր հիւպատոսարանը Իրպիլի մէջ: Հայաստանի արտաքին գործոց նախարարը` Էտուար Նալպանտեան իր հերթին ունեցած է հաւասարակշռուած յայտարարութիւն մը մաղթելով որ կողմերը կ'ունենան խոհեմ վարքագիծ մը` խուսափելու համար լարուածութենէ:

 

Արցախի պարագան տարբեր է. անկախ Արցախը անկաշկանդ շնորհաւորած է հանրաքուէի արդիւնքը` մաղթելով անկախութիւն Քիւրտիստանի: Որովհետեւ Քիւրտիստանի անկախութիւնը կ'ամրապնդէ ազգութեանց ինքնորոշումի սկզբունքը, որուն կարիքն ունի Արցախի ժողովուրդը:

 

 

 

Խմբագրական  Պայքար շաբաթաթերթի, դրոշակակիր պաշտոնաթերթ Ռամկավար Ազատական կուսակցության



    Լրահոս
    Օրացույց
    Ամենաընթերցված
    Եկեղեցական օրացույց
    /
    01/12/2017
    ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ ՕՐԱՑՈՒՅՑ