• USD 486.78
  • GBP 644.89
  • EUR 574.01
  • RUB 8.17
  • GEL 178.88
Նոյեմբեր 19, 2017
Գլխավոր լուր, Հոդվածներ, Լրահոս, Մեր ձայնը, Խմբագրական, 100ամյակին ընդառաջ
17.10.2017 | 15:17

Փոխանցում Առաջին Հանրապետութենէն Երկրորդ Հանրապետութեան 1918-1921

ՙՀայաստան կը համարուի անվիճելի մասը Սովետական Ռուսաստանի, իր մէջ ունենալով Երեւանի նահանգը, Կարսի շրջանը, եւ Թիֆլիսի նահանգին մէկ մասը՚

Ալեքսանդրապոլի Համաձայնագիր

Դեկտեմբեր 2, 1920

 

 

Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը (1918-1921)

Հայթրքական պատերազմին հետեւանքով ծայր աստիճան վատթարացած էր դրութիւնը Հայաստանի առաջին Հանրապետութենէն ներս: Պարենային ճգնաժամը, գաղթականներու վիճակը, հիւանդութիւնն ու սովը կը սպառնային երկրի գոյութեանը: 1920 նոյեմբեր 10-ին Երեւանի քաղաքային արտակարգ նիստի ընթացքին յայտարարեցին որ քաղաքը միայն երկու օրուան հաց ունէր բնակչութեան բաժնելու համար: Երկիրը այդ ծանր դրութենէն դուրս բերելու միակ կերպը պետական կառոյցի բարեփոխումը պիտի ըլլար, այսինքն Հանրապետութեան դաշնակցական ղեկավարութեան հրաժարումը եւ նոր իշխանութեանց գլուխ անցնիլը: Նման փոփոխութիւն մը կը պարտադրուէր թէ՛ արտաքին քաղաքականութենէն եւ թէ՛ ներքին Խորհրդային համայնավար կարգէն որ սպրդած էր Հայաստանէն ներս, սկիզբ առնելով Ռուսաստանէն, որ տապալած էր Ռուսական Կայսրութիւնը եւ հաստատած Սովետական միապետութիւնը՝ 1917 թուի յեղափոխութե նէն ետք:

 

 

Ներքին Ընդդիմութիւն

Համայնավարներու կազմակերպութեամբ Հայաստանի դաշնակցական իշխանութ եան դէմ գործադուլներ ծաւալեցան ու երկիրը անշարժութեան մատնեցին: 1920 սեպ տեմբերէն նոյեմբեր, Զանգեզուրի մէջ Սովետական Կարմիր Բանակի զօրամասեր սկսան յառաջանալ նոր իշխանութիւնը հաստատելու նպատակով, սակայն անոնց դէմ խիզախ օրէն դիմադրեցին Հանրապետութեան կառավարութեան զինեալ հայ ուժերը եւ յաջողեցան գրաւել Ղափանն ու Սիսիանը, եւ շուտով նաեւ Գորիսը, պարտութեան մատնելով համայնավարները:

Զանգեզուրը մինչեւ 1921 յուլիս մնաց Հայաստանի Հանրապետութեան ղեկավա րութեան ձեռքը, սակայն անդին Երեւանի մէջ նոր շարժումը կը թափանցէր աշխա տաւորական խաւէն ներս, եւ հոկտեմբեր 7-ին կոչ կ՛ընէին տապալելու դաշնակցական կառավարութիւնը: Ամիս մը ետք Խորհրդային իշխանութեան Հայաստանի ի նպաստ պայքարը իր գագաթնակէտին հասաւ: Ժողովրդական համակրութիւնը յարեցաւ նոր գաղափարաբանութեան, քայքայելով Հայաստանի պետական դիմադրութիւնը: Նոյեմբեր 6-ին Շիրակի մէջ Սովետական իշխանութիւնը ինքզինք պարտադրեց եւ Ալեքսանդրապոլի մէջ uտեղծուեցաւ ռազմական ջոկատ, իսկ 7-ին հոկտեմբերեան յեղափոխութեան տարեդարձի օրը, Հայաստանի բանուորները գործադուլ յայտարարեցին եւ հակակառա վարական ցոյց կատարեցին:

1921 հոկտեմբեր 12-ին Հայաստանի Հանրապետութեան բանակի զօրավարը Դիլիջանէն կը հաղորդէր կեդրոնի կառավարութեան թէ Խորհրդային Ատրպէյճանի սահմաններուն մօտ կանգնած վեցերորդ գունդի զինուորները դասալիք եղած էին եւ անցած համայնավարներու կողմը: Իսկ հոկտեմբերի վերջը Դիլիջանի, Իջեւանի, Շամշադինի, Էջմիածնի, եւ Շիրակի շրջաններուն մէջ զանգուածային խմբաւորումներ գոյացած էին որոնց գլուխն անցած էին Խորհրդային իշխանութեանց ղեկավարները:

 

 

Հարկադիր Կողմնորոշում

Ճգնաժամային այս պայմաններուն տակ Հայաստանի Հանրապետութեան Նախա գահ Համօ Օհանջանեան իր պետական կազմով թուրքերուն հետ հաշտութեան փորձ ընել ստիպուեցաւ, մինչ անդին Դրոյի եւ Վրացեանի խումբը ցոյց կուտային Սովետական կողմնորոշում: Ամէն փորձ սակայն ձախողելով, նոյեմբեր 24-ին Օհանջանեանի դահլիճը կը հրաժարէր, եւ վերջին ճգնաժամային օրերուն Սիմոն Վրացեանի վարչապետութեամբ նոր կառավարութիւն մը կը կազմուէր: Նոյեմբեր 29-ին Հայաստանի քաղաքական դրութիւնը վերջնական փոփոխման կ՛ենթարկուէր՝ Հանրապետութենէն դէպի Խորհր դայնացում:

 

 

Ալեքանդրապոլի Դեկտեմբեր 2ի Համաձայնագիրը

Յաջորդ օր նորահաստատ իշխանութիւնը իր պաշտօնական յատարարութիւնը կ՛ուղարկէր Թուրքիոյ, ազդարարելով որ անյապաղ դադրեցնէր Ալեքսանդրապոլի մէջ նոյն օրերուն կնքուելիք դաշինքը դաշնակցական պետերուն հետ: Դիմադրւթիւն այլեւս կարելի չէր եւ Հայաստանի Հանրապետութեան Երեւանի ղեկավարները ստիպուած էին հրաժարիլ եւ կառավարութիւնը յանձնել Սովետական ուժերուն՝ բանակցութեամբ ընդմէջ անոնց եւ պետական ներկայացուցիչներ Դրոյի եւ Համբարձում Տէրտէրեանի: 1920 թուի Դեկտեմբեր 2-ին սոյն բանակցութիւնները յանգեցան որոշ համաձայնութեան մը որ յայտնի է որպէս Ալեքսանդրապոլի Համաձայնագիր որուն առաջին յօդուածով դաշնակ ցականները կը ճանչնային Հայաստանի խորհրդայնացումը:

Համաձայնագրին յաջորդ յօդուածով կ՛որոշուէր որ մինչեւ Հայաստանի նոր իշխանութեանց համագումարը Հայաստանի իշխանութիւնը անցնէր Յեղափոխական Կոմիտէին ձեռքը: Յատուկ յօդուածով մը յիշեալ Կոմիտէի նախարարական կազմին մաս պիտի կազմէին դաշնակցականներէն երկու անձինք: Այլ յօդուածով մըն ալ Հայաստանի աշխարհագրական տարածքը կը ճշդուէր, որով երկիրը կը համարուէր անվիճելի մասը Սովետական Ռուսաստանի, ներառեալ Երեւանի նահանգը, Կարսի շրջանը, Զանգեզուրը, Ղազախի գաւառի մէկ մասը եւ Թիֆլիսի նահանգին մէկ մասը:

Վերջին 8-րդ յօդուածով կ՛ըսուէր թէ ՙներկայ համաձայնագիրը ստորագրելուց յետոյ Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութիւնը հեռանում է իշխանութիւնից՚, որով ժամանակաւորապէս իշխանութիւնը կ՛անցնէր զինուորական հրամանատարու թեանը, այսինքն բանակի հրամանատար Դրոյի եւ Սովետական Ռուսիոյ քոմիսար Սիլինին: Դեկտեմբեր 6-ին Կարմիր Բանակի 11-րդ զօրաբաժինը Երեւան կը մտնէր ամբողջացնելով Հայաստանի խորհրդայնացումը:

 

 

Փետրուարեան Ապստամբութիւնը

1921ին, երբ փաստօրէն Հայաստանի իշխանութիւնը անցած էր համայնավար ներուն ձեռքը, ու երկիրը դէպի Սովետական Հանրապետութիւն կը դիմէր, դաշնակցական նախկին ղեկավարները դիմեցին զինեալ խռովութեան որպէսզի կարենային վերականգնել իրենց տիրապետութիւնը: Քաղաքացիական կռիւի վերածուող այդ խլրտումները սկսան 1921 փետրուար 18-ին եւ տեւեցին մինչեւ ապրիլ 2, երբ Հանրապետական հայ զինեալ ջոկատներ Զանգեզուրէն յարձակում գործեցին այժմեան Եղեգնաձորին վրայ, գրաւելով Դարալագեազն ու Նոր Պայազիտը: Փետրուար 18-ին հայկական զօրքեր յարձակեցան ուղղակի Երեւանի վրայ ուր յամառ կռիւներ տեղի ունեցան, գերակշիռ դիրք գրաւեցին եւ կազմեցին Հայրենիքի Փրկութեան Կոմիտէն՝ գլխաւորւթեամբ նախկին վարչապետ Սիմոն Վրացեանի: Դժբախտաբար եղբայրասպան կռիւներու հետեւանքը ծանր եղաւ: Վրացեան ստիպուած 1920 թուի դեկտեմբեր 2ի Համաձայնագրին մէկ յօդուածով, յաջորդ տարուան մարտ 21ին դիմեց թուրք կառավարութեան՝ ռազմական օգնութիւն խնդրելով, սակայն Թուրքիա մերժեց ՙչուզենալով խախտել այդ օրերին կնքուած Մոսկուայի պայմանագիրը եւ վատթարացնել Ռուսաստանի հետ հաստատած իր յարաբերութիւնները՚:

Հակառակ դաշնակցական հայ զօրքերու բուռն յարձակումներուն, Սովետական ուժերը հակադարձեցին եւ ազատագրեցին Նոր Պայազիտը, Ախտան, Ապարանը, Աշտարակը, եւ 1921 ապրիլ 2-ին Երեւան մտան, ազատագրելով Էջմիածինը, Բասարգեչարն ու Դարալագեազը: Ամէն պարագայի սակայն դաշնակցականներ մերժեցին զինաթափ ըլլալ, թէեւ ի վերջոյ փախուստ տուին Երեւանէն, իրենց հետ տանելով պետական գանձը, վերջին ճիգով մըն ալ սպանդ յառաջացնելով չորս կողմ: Անոնք նոյնիսկ կարողացան պահ մը Հայաստանի հարաւը՝ Զանգեզուր ապաստանելով ՙԻնքնավար Սիւնիքի Հանրապետութիւն՚ը հռչակեցին՝ Գորիս մայրաքաղաքով, խորհրդարանով, եւ նախարարներով՝ Գարեգին Նժդեհի ղեկավարութեամբ: Յարաբերութիւն մշակելով Թավրիզի հետ, դաշնակցականներ օգնութիւն ստացան անգլիացիներէն, պարսիկներէն եւ թուրքերէն, յուսալով որ պիտի կարենային նոր յարձակումներով պաշտպանել հայրենիքը եւ տապալել Սովետական տիրապետութիւնը, սակայն ի զուր: Սովետներուն կը մնար ազատագրել Զանգեզուրը որ տակաւին դաշնակցականներուն ձեռքն էր:

1921 յուլիս 13-ին Կարմիր Բանակի զօրամասերը վերջնականապէս դադրեցուցին դաշնակցականներու դիմադրութիւնը որոնք Զանգեզուրէն հեռանալով ապաստանեցան Պարսկաստան եւ մեձաւոր արեւելք, ուր շարունակեցին իրենց պայքարը Սովետական իշխանութեանց դէմ:

 

 

Դոկտ. Զաւէն Ա. Քհնյ. Արզումանեան

 

Պայքար շաբաթաթերթ, դրոշակակիր պաշտոնաթերթ Ռամկավար Ազատական կուսակցության



    Լրահոս
    Օրացույց
    Ամենաընթերցված
    30/09/2017 03:07event_type_4
    asas