• USD 482.36
  • GBP 647.76
  • EUR 568.99
  • RUB 8.19
  • GEL 188.42
Դեկտեմբեր 16, 2017
Գլխավոր լուր, Հոդվածներ, Լրահոս, Մեր ձայնը, Խմբագրական
22.11.2017 | 14:01

Թուրք-ամերիկեան լարուածութեան հետեւանքները

Թուրքիա ներկայիս կþանցնի ներքին սուր տագնապէ մը, որուն անդրադարձը ակնյայտ է անոր արտաքին քաղաքականութեան վրայ: Նախագահ Էրտողան ատեն մը սիրելին էր Արեւմուտքին, վայելելով անոր տնտեսական եւ քաղաքական բարիքները: Աչքի առջեւ ունենալով կատղած իսլամական ծայրայեղականութիւնը - եւ անոր հետեւանք բռնարարքները - Արեւմուտքը օրինակելի տիպար մը գտած ըլլալ կը կարծէր Էրտողանի ՙչափաւոր իսլամականութեան՚ մէջ եւ կը յորդորէր ամբողջ իսլամական աշխարհը վերակառուցանել Էրտողանի կերտած Թուրքիոյ պատկերով:

Սակայն, երկար չտեւեց այդ ինքնախաբէութիւնը որովհետեւ Էրտողան եւ իր հիմնած ԱՔՓ կուսակցութիւնը շուտով յայտնաբերեցին իրենց գոյնը եւ այդ ՙչափաւորութեան՚ ետին թաքնուած ժանիքները:

Աթաթիւրք կրօնքը բաժնած էր քաղաքականութենէն լաւ իմանալով, որ այդ երկուքի միացումը միայն պայթուցիկ իրավիճակ մը կրնայ ստեղծել: 1923-ին հիմը դնելով Թուրքիոյ այժմու հանրապետութեան ան վճռած էր եւրոպականացնել Թուրքիան իր լեզուով, հագուստով, մտայնութեամբ եւ ուսումով: Անոր վերագրուած իմաստուն խօսքերէն մէկն էր` ՙԵթէ իմ խօսքերս հակասութեան մէջ ըլլան գիտութեան հետ, հետեւեցէք գիտութեան՚:

Էրտողան եկաւ շրջելու այդ բոլոր իրագործումները: Պահելով եւ պաշտամունքի վրայ պահպանելով հանդերձ Աթաթիւրքի պատկերը, ան կրօնքը վերադարձուց տգէտ զանգուածներուն, արտաքին տարազին խորհրդանշաններով հանդերձ:

Վերջին երկու խորհրդարանական ընտրութիւններով ծայրայեղօրէն բեւեռացուց Թուրքիոյ բնակչութիւնը իրեն քուէարկող 51 տոկոսը հակադրելով մնացեալ ժողովուրդին, որուն շարքերուն մէջ էր լուսաւորեալ դասակարգը:

Կատաղի իսլամականութիւնը վերակենդանացնելով ան հաւատաց, թէ այդ քարոզչութեամբ պիտի կարենար վերստին նուաճել օսմանեան տարածքները, առանց անդրադառնալու, որ փոխուած է աշխարհը եւ այլեւս կը կառավարուի գիտութեամբ:

Ներքին ճակատի իր յաջողութիւնները գինովութիւն պատճառեցին Էրտողանին եւ եկաւ պահը, երբ սկսաւ մտածել, թէ իր պոռոտախօսութեամբ կրնայ լռեցնել նաեւ աշխարհի մեծերը: Վար առնելով ռուսական ռազմական օդանաւ մը, ան ծափերուն արժանացաւ Արեւմուտքին. սակայն, երբ անդրադարձաւ, որ այդ ծափերուն ետին ո՛չ տնտեսական աճ կար եւ ոչ զբօսաշրջիկ` գրեթէ խոնարհեցաւ Մոսկուայի առջեւ փրկելու համար իր երկրի տնտեսութիւնը:

Իսլամական վերազարթնումով - զոր Էրտողան փորձեց քաղաքական արժէքի վերածել - ամբողջութեամբ խորտակուեցան Եւրոպայի միանալու վերջին յոյսերն ալ: Սակայն այդ ձախողութիւնը բաւարար չեղաւ գիտակցութեան բերելու թուրք բռնատէրը, որ ամբարտաւանութեամբ յայտարարեց, թէ ՙԹուրքիան պէտք չունի Եւրոպային, այլ` Եւրոպան է, որ պէտք ունի Թուրքիոյ՚: Ան իր ընթացքով մինչեւ անգամ կատղեցուց երկաթէ ջիղերու տէր գերման պետական մարդիկը:

Այսօր Թուրքիոյ միջազգային վարկը զոհ դարձած է այն լարուածութեան, զոր Անգարա շղթայազերծած է Ուաշինկթընի դէմ: Փոխանակ դիւանագիտական ճկուն քաղաքականութիւն մը որդեգրելով սիրաշահելու Ամերիկան, ան կը փորձէ ճակատումով զիջումներ կորզել անկէ, առանց անդրադառնալու, որ ցուրտ պատերազմը վերացած է - կամ առնուազն` մեղմացած -հետեւաբար Ամերիկա յուսահատօրէն կարիքը չունի մեծ ու փոքր դաշնակիցներու` միջազգային թշնամի մը դիմակալելու:

Ամերիկայի հետ հակադրուելու թէժ կէտերէն մէկը Սուրիոյ մէջ քիւրտերու նկատմամբ Ուաշինկթընի որդեգրած բարեացակամ վերաբերումն է: Էրտողան կը պնդէ, որ Ամերիկա Սուրիոյ քիւրտերը եւս հռչակէ իբրեւ ահաբեկիչներ, ինչպէս ցուրտ պատերազմի մթնոլորտին մէջ ըրած էր Թուրքիոյ քիւրտերը (PKK): Ի դէպ, Եւրոպական Միութիւնը նկատի առնելով Էրտողանի կռուազանութիւնը քիչ էր մնացեր, որ PKK վերցնէր ահաբեկիչներու ցանկէն, վերադարձնելով անոր ազատամարտիկի հանգամանքը:

Էրտողանի դժգոհութեան երկրորդ պատճառը Ֆեթուլլա Կիւլէնի պարագան է. ան ամբաստանուած է իբրեւ կազմակերպիչն ու ներշնչողը անցեալ տարուան պետական հարուածի փորձը: Այդ դէպքէն առաջ ալ Էրտողան կը պահանջէր անոր արտայանձնումը Թուրքիոյ, առանց որ անոր պարագան քննուած ու վճռուած ըլլայ Ամերիկայի իրաւական մարմիններու կողմէ:

Պետութիւններ շահերու եւ բարեկամութեան մթնոլորտին մէջ շատ մը ապօրինի գործարարքներ կը կատարեն, որոնց կարելիութիւնը անհամեմատօրէն կը նուազի քաղաքական լարուածութեան պարագային:

Ամէն անգամ, որ Էրտողան մերժումի արժանանայ Ուաշինկթընի կողմէ` կը դիմէ աւելի ծայրայեղ միջոցներու` Ամերիկեան շահերը հարուածելու համար: Այդ ընթացքին դիմաց Ամերիկա ունի բազմաթիւ զէնքեր` դիմադարձելու:

Ներկայիս թուրք-ամերիկեան յարաբերութեանց առանցքին վրայ գոյութիւն ունին երեք տագնապալի խնդիրներ.

ա) Մայքըլ Ֆլինի արկածախնդրութիւնը: Յիշեալ արկածախնդիր զօրավարը, հակառակ բուռն բողոքներու, նախագահ Թրամփի կողմէ նշանակուած է Սպիտակ Տան Ապահովութեանց Խորհուրդի պետ: Սակայն, շուտով պարզուեցաւ, որ ան իբրեւ lobbist կը ծառայէր թուրք կառավարութեան, առանց արձանագրուած ըլլալու իբրեւ օտար պետութեան գործակալ, որ լուրջ խախտում մըն է ըստ ամերիկեան օրէնքին. այդքան բաւարար էր, որ ան պաշտօնանկ ըլլար: Ներկայիս, դատական քննութիւնները կը պարզեն, թէ ան ապօրինութեան մէջ աւելի ծայրայեղ քայլերու դիմած էր. արդարեւ, ինք եւ իր զաւակը 15 միլիոն տոլար վարձատրութեան դիմաց յանձնառու եղած էին Կիւլէնը արեւանգելու եւ յանձնելու Թուրքիոյ: Դատական գործողութիւնները կրնան տակաւին նոր ու գայթաղկալից փաստեր երեւան հանել: Սակայն, ինք, իր պաշտօնավարութեան կարճ շրջանին խափանած է ամերիկեան պետութեան ռազմական մեծ ծրագիրը Սուրիոյ մէջ կասեցնելով Ռաքքայի գրաւումը, ի հաշիւ Թուրքիոյ քաղաքականութեան:

բ) Ռեզա Զարրաապի գայթակղութիւնը: Յիշեալը թուրք-իրանական քաղաքացիութեամբ ոսկիի առեւտրական մըն է, որ Էրտողանի գործակցութեամբ շրջանցած է ՄԱԿ-ի պատժամիջոցները Իրանի նկատմամբ: Ան ձերբակալուած է Ամերիկայի մէջ եւ իր դատը ոչ միայն պիտի վերջանայ բանտարկութեամբ, այլ` 60 պիլիոն տոլարի տուգանքով: Էրտողան եւ Անգարա վախուդողի մէջ են, որովհետեւ այդ յանցագործութիւնը կատարած են իրենց ցուցմունքով եւ ի շահ իրենց:

գ) ՆԱԹՕ-ի անդամակցութեան թուլացում: Թուրքիա ամէն քայլափոխի կը հակադրուի ՆԱԹՕ-ի քաղաքականութեան, զայրոյթ պատճառելով Ուաշինկթընի պետական անձնակազմին: Այն օրերուն, որ Ուաշինկթըն կը փորձէր անկիւնաւորել Իրանը, հիւլէական զէնքերու բանակցութեանց միջոցաւ, Էրտողան գնաց Թեհրան 20 միլիառ տոլարի պայմանագիր կնքելու Իրանի ոյժանիւթերուն շուրջ: Կը պարզուի նաեւ որ միեւնոյն շրջանին Զարրաապի գործունէութեամբ ան նաեւ խախտումներու փորձութեան մէջ էր:

Գայթակղութեան վերջին կաթիլը Ռուսաստանին 2 միլիառ տոլարի զէնքի գնումներն էր, զոր ՆԱԹՕ-ի դաշնակիցները անհամատեղելի կը նկատեն իրենց զինարանին հետ: Թուրքիա դարձած է այդ զինուորական դաշնութեան ՙանառակ որդի՚ն: Ամերիկացի մեկնաբան Սթիվըն Քինզեր կը գրէ. ՙՊաշտօնապէս Թուրքիա անդամ է ՆԱԹՕ-ին, սակայն իրականութիւնը տարբեր է: Թուրքիա ինքզինք դուրս հանած է Արեւմուտքի դաշնակցութենէն: Փոխանակ ընդունելու Ուաշինկթընի եւ Պրիւքսէլի մէջ կայացած որոշումները, ան կը վերաբերուի իբրեւ միջին արեւելեան երկիր մը, որ իր սեփական շահերը կը հետապնդէ: Թուրքիա ՆԱԹՕ-էն հեռացած առաջին երկիրն է՚:

Էրտողան եւ Փութին նոր աւարտեցաւ իրենց Սոչիի հանդիպումը, ուր որոշումներ առին հսկայ ծրագիրներ իրականացնելու եւ իրենց

փոխադարձ առեւտուրը բարձրացնելու տարեկան 100 միլիառ տոլարի: Ռուսաստան երկու աթոմակայաններ պիտի կառուցանէ Թուրքիոյ մէջ: Այդ հանդիպման առիթով նախագահ Փութին յայտարարած է, թէ ՙմեր յարաբերութիւնները կարող ենք ամբողջութեամբ վերականգնած համարել՚:

Բացի առեւտրական շահերէն՝ Թուրքիոյ մերձեցումը Ռուսաստանի միջազգային քաղաքական կշիռին մէջ նշանակալից փոփոխութիւն մը կը մտցնէ, երբ նկատի ունենանք, որ Ուաշինկթըն ՆԱԹՕ-ի եւ Եւրոպական Միութեան ուժերով կը ջանայ մեկուսացնել Ռուսաստանը:

Սոչիի հանդիպման օրակարգին վրայ էր նաեւ Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրը. այդ ժողովէն անմիջապէս յետոյ Ռուսաստանի արտաքին գործոց նախարար Սերկէյ Լաւրով ճամբայ ելած է դէպի Երեւան եւ Պաքու: Կարելի է ենթադրել, որ շատ դրական լուրեր չունի փոխանցելիք Երեւանի մէջ: Ռուսաստան չափազանց շահաքրքրուած է Ատրպէյճանը ներգրաւելու իր նախաձեռնած Եւրասիական Շուկայի ծիրէն ներս: Ցարդ յաջողութիւն չէ արձանագրած այդ ուղղութեամբ: Սակայն բանալին Պաքուի աւագ եղբօր` Էրտողանի ձեռքին է: Կրնայ ան գոհացնել պրն. Փութինին ցանկութիւնը որոշ գինի մը փոխարէն: Այդ գինը կրնայ ըլլալ Լեռնային Ղարաբաղի հաշւոյն լուրջ զիջում մը, որ Ռուսաստանին մեծ վնաս չի պատճառեր. ան կրնայ ուրիշի հաշւոյն հատուցանել քաղաքական այդ յաջողութեան գինը: Փութինի հետ հանդիպելէ ետք՝ Էրտողան կը խօսի ղարաբաղի ոյժեր - ենթակայ հինգ շրջաններու վերադարձին մասին£

Աթաթիւրք-Լենինի օրերէն ի վեր Ռուսաստան չէ վարանած ՙպարգեւ՚ներ ընծայել թուրքերուն` հայոց հաշւոյն£ Իրար շաղկապուած ներկայ աշխարհին մէջ ամէն շարժում կրնայ իր անդրադարձները ունենալ որեւէ երկրի վրայ:

Յուսանք այս անգամ` ոչ Հայաստանի վրայ:

 

 

Խմբագրական  Պայքար շաբաթաթերթի, դրոշակակիր պաշտոնաթերթ Ռամկավար Ազատական կուսակցության

 

 



    Լրահոս
    Օրացույց
    Ամենաընթերցված
    Եկեղեցական օրացույց
    /
    01/12/2017
    ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ ՕՐԱՑՈՒՅՑ