• USD 480.18
  • GBP 675.23
  • EUR 590.67
  • RUB 7.82
  • GEL 196.69
Ապրիլ 23, 2018
Ապրիլի 24-ի նախօրեին չի կարելի մասնատել հասարակությունը

 

ՀՀ նախագահ Արմեն Սարգսյան

Լրահոս, Մշակույթ, Պատմության այս օրը
24.12.2017 | 12:33

Այսօր հայկական կլասիցիզմի խոշորագույն ներկայացուցիչ Արսեն Բագրատունու հիշատակի օրն է

Այսօր ականավոր գրող, հայագետ ու փիլիսոփա, Մխիթարյան միաբանության հայրերից Արսեն Կոմիտաս Բագրատունու հիշատակի օրն է: 

Արսեն Բագրատունին, ով հայ գրականության մեջ իր մնայուն տեղն է հաստատել հատկապես «Հայկ դյուցազն» բարձրաշունչ պոեմով, որը հայկական կլասիցիզմի ամենանշանակալից ստեղծագործություններից է, ծնվել է  1790 թ. օգոստոսի 21-ին Կոստանդնուպոլիսում, ուսումնառությունն ստացել է Մխիթարյանների մոտ. եղել է միաբանության անդամ։ Լավատեղյակ էր դասական լեզուներին։ Եղել է գրաբարի խոշորագույն գիտակ։

Արսեն Բագրատունին վախճանվել է 1866թ-ի դեկտեմբերի 24-ին Վենետիկում։

 

Ստորև ներկայացնում ենք Արսեն Բագրատու մասին Լեւոն Շառոյեանի «Երբ Հ. Արսէն Բագրատունի կը վերակենդանացնէր Հայկ Նահապետը» հոդվածը.

 

Հայկի ու Բէլի պատերազմը ո՞վ չի գիտեր:

Մեր հայոց պատմութեան դասագիրքերը գրեթէ միշտ կը սկսին այդ պատերազմով: Հայկ, որ ազատասէր է, չուզելով ապրիլ Բէլի իշխանութեան տակ` իր ընտանիքով ու հետեւորդներով կ՛երթայ կը հաստատուի լեռնային երկիր մը (Հայաստան): Ընդհարում ու պատերազմ կը ծագի իր ու բռնակալ Բէլի միջեւ: Կռիւի ընթացքին, Հայկ վեր կ՛առնէ իր աղեղը, կ՛արձակէ նետը ու գետին կը տապալէ թշնամի Բէլը…:

Ամէն անգամ որ Հայկ Նահապետի անունը տրուի, ես անմիջապէս կը յիշեմ Մխիթարեան միաբանութեան մեծահամբաւ ու վաստակաշատ վարդապետներէն մէկը` Հ. Արսէն Բագրատունին (1790–1866), որ մեր դասական գրականութեան գանձանակին մէջ դրաւ 22 հազար տողէ բաղկացեալ «Հայկ դիւցազն» անունով դիւցազներգական պոէմ մը ու ատով վերակենդանացուց Հայկը: Տուաւ նաեւ այդ պատումէն ցոլացող ուշագրաւ պատգամներ:

1858-ին, երբ Հ. Բագրատունի կը հրատարակէր իր այս քերթողագիրքը, ան պարզապէս Խորենացիի պատմութենէն քաղուած առասպելական դրուագ մը չէ՛ որ կը վերապատմէր մեզի, այլ կ՛ոգեկոչէր մեր ցեղային նկարագիրը, կը տարփողէր մեր տոհմիկ արժէքները, ի գործ կը դնէր նաեւ հեղինակային վառ երեւակայութիւն մը, ու ատոնց ճամբով` կը ձգտէր որ հայ ընթերցողը ԳԻՏԱԿՑԻ հայրենի հողին կարեւորութեան, սուրբ նկատէ հայրենիքի ու անոր ազատութեան համար մղուած կռիւը, գուպարը:

Ի՜նչ մեղք սակայն, որ պոէմը գրաբարով գրուած էր, որովհետեւ Հ. Արսէն Բագրատունի գրաբարի անզիջող պաշտպան մըն էր: Այդ պատճառով ալ, այսօր, այս անմոռանալի գործը կորսնցուցած է անշուշտ իր հետաքրքրութիւնը. չի կարդացուիր: Ան կը մնայ պարզապէս գրաբար գրականութեան ամենավերջին նմոյշներէն մէկը, ինքնին` գրական յուշարձան մը, գրուած` բարձրաթռիչ լեզուով ու գեղարուեստական որոշ արժանիքներով:

Հարիւր յիսուն տարի առաջ, երբ գրասէր մարդիկ կը կարդային բազմաթիւ հերոսներով ու դէպքերով շարահիւսուած այս չափածոյ գործը, հոն կը նշմարէին հոմերոսեան վիպերգներու ազդեցութիւն մը: Յակոբ Օշականն ալ կը մատնանշէ այդ բարերար ազդեցութիւնը իր «Հայ գրականութիւն» դասագրքին մէջ, թէեւ մեծանուն քննադատը, այլ տեղ մը («Համապատկեր»ի Ա. հատորին մէջ) համարձակ տողերով միաժամանակ իր դժգոհութիւնները կը յայտնէ «Հայկ դիւցազն»ի մասին, գրելով որ 1858-ին շեփորով, ովսաննաներով ու յաղթերգութեամբ ողջունուած Բագրատունիի այս գիրքը հազիւ քսան տարի ետք արդէն թանգարան էր առաջնորդուած…:

Գրականագէտ Մինաս Թէօլէլեան իր «Դար մը գրականութիւն» հատորին մէջ ակնարկելով նոյն «Հայկ դիւցազն»ին, կը գրէ.«Լեզուի կախարդ մը կայ անոր մէջ` որ կրցեր է բառերը, բարդութիւնները, պատկերացումներն ու ճառախօսական դրուագները առնել հզօր երեւակայութեան մը թափին տակ»:

Հ. Արսէն Բագրատունի պոլսեցի էր: Պատանի տարիքին Վենետիկ եկաւ, ուսանեցաւ Ս. Ղազարի մէջ, յետոյ վարդապետ ձեռնադրուեցաւ: Ժամանակի ընթացքին դարձաւ հմուտ լեզուաբան մը, որ կը տիրապետէր քանի մը եւրոպական ու արեւելեան լեզուներու: Իր այդ շնորհքը ծառայեցուց գրականութեան, եւ հայերէնի թարգմանեց Վիրգիլիոսի («Մշակականք», 1847), Հոմերոսի («Իլիական», 1864), Սոփոկլէսի, Որատիոսի, Կիկերոնի, Միլտոնի, Վոլթէրի, Ռասինի  գործերը, անզուգական բծախնդրութեամբ եւ գրաբարի ամբողջ շքեղութեամբ: Գրաբար մը ու բարձրաթռիչ կուռ ոճ մը, որ ԺԹ. դարը ոսկեդրուագ օղակով մը կը տանէր կ՛ագուցէր Մեսրոպի ու Սահակի դարաշրջանին մշակուած լեզուին:

Երբ Մխիթարեանները սկսան մէկ առ մէկ հրատարակել մեր հին մատենագիրներուն գործերը (Եղիշէ, Եզնիկ Կողբացի, Նարեկացի եւ այլն), Հ. Բագրատունի ի՛նք էր որ գիտական ծանօթագրութիւններով կ՛օժտէր այդ գիրքերը, յառաջաբաններ կը գրէր անոնց համար…:

1860-ին Ս. Ղազարու տպարանէն լոյսին բերուած գրաբար Աստուածաշունչի հրատարակիչն ու հոգածուն եւս Հ. Արսէն Բագրատունին էր: Ընտիր հրատարակութիւն մըն էր այս, յունական ու հայկական բնագիրներու կրկին բաղդատութեամբ եւ համեմատութեամբ:

Բագրատունի աչքի լոյս թափեց նաեւ գրաբարի քերականութիւնը, շարահիւսութիւնը, ուղղագրութիւնն ու ոճաբանութիւնը բացատրելու համար: Այս մարզին մէջ, իբրեւ երկա՜ր տարիներու աշխատանքի պտուղ, 1852-ին տպեց «Հայերէն քերականութիւն ի պէտս զարգացելոց» գիրքը, շուրջ 750 էջանի: Այս մէկը, որ լեզուի շտեմարան մըն էր, Բագրատունիի հայագիտական աշխատութիւններուն թագն ու պսակը հանդիսացաւ, որովհետեւ անիկա հայոց լեզուին կը վերադարձնէր Ոսկեդարու անոր ամբողջ իրաւունքը, կը շարայարէր դասական գրաբարի բոլոր օրէնքներն ու հարուստ դարձուածքները, հիանալի հմտութեամբ:

Բագրատունի, որ իր նախորդներէն Հ. Չամչեանի ու Հ. Աւետիքեանի նման մեծապէս նպաստեց հայերէն դասական լեզուի վերականգնումին, գրաբարի քերականութեան մասնաւոր դասագիրք մըն ալ պատրաստեց «դպրատանց տղոց համար», ինչպէս ինք կը գրէ, ու զայն կոչեց «Տարերք հայերէն քերականութեան»: Ինք մէկն էր այն լեզուագէտներէն, որոնք չկրցան հրաժարիլ գրաբարէն ու ամէն առիթ օգտագործեցին` սատար հանդիսանալու համար անոր ամրապնդման, թերեւս հաւատալով որ կարելի՛ էր կենդանութիւն պարգեւել այդ նահանջող լեզուին: Յումպէտս վատնուած ճիգ մըն էր ատիկա դժբախտաբար, որովհետեւ որքան ալ թթուածին ներարկուէր մեր նախնեաց բարբառին, անիկա դագաղ մտած լեզու մըն էր ալեւս…: Եւ արդէն, Հ. Բագրատունի ի՛նք իսկ, իր «Տարերք» գրքին գրաբար քերականութիւնը ստիպուեր էր «դպրատանց տղոց» բացատրել ու պարզաբանել… աշխարհաբարով:

Բագրատունի շուրջ 25 տարի ալ ապրեցաւ Պոլիս, թէ՛ շարունակելով իր գրական գործերը, թէ՛ ալ դառնալով Տիւզեան ամիրայական գերդաստանի (Հայ Կաթոլիկ համայնքէն) ընտանեկան դաստիարակը: Իր անտիպ գործերէն ոմանք, դժբախտաբար, զոհ գացին Պոլսոյ յաճախադէպ հրդեհներէն մէկուն…:

Մխիթարեանց ուշ շրջանի սերունդէն Հ. Արսէն Ղազիկեան հետեւեալ տողերով արժեւորած է Բագրատունին.«Եթէ զինքը դասակարգել հարկ ըլլայ հայերէնագէտ հայկախօս արանց շարքին մէջ, անցնելով իր ժամանակակիցները` պիտի ելլեմ մինչեւ ԺԲ. դար, անկէց ալ վեր սաւառնելով պիտի մխիմ մինչեւ հինգերորդ դարուն խորը, ու պիտի նստեցնեմ զանիկա Սահակեանց չքնաղ երաստին մէջ, Եզնըկայ ու Եղիշէի մէջտեղը» («Բազմավէպ», Յունուար 1900):

 

Կը խոնարհինք իր անունին առջեւ:



    Լրահոս
    Օրացույց
    Ամենաընթերցված
    Եկեղեցական օրացույց
    /