• USD 480.18
  • GBP 675.23
  • EUR 590.67
  • RUB 7.82
  • GEL 196.69
Ապրիլ 23, 2018
Ապրիլի 24-ի նախօրեին չի կարելի մասնատել հասարակությունը

 

ՀՀ նախագահ Արմեն Սարգսյան

Գլխավոր լուր, Հոդվածներ, Լրահոս, Մեր ձայնը, Խմբագրական
26.12.2017 | 15:31

Յովսէփ Գույումճեան

Իր քաղաքական համոզումներուն մէջ հաստատ, էականին համար ոեւէ

զիջում չընող բայց անոնց ներկայացման եւ պաշտպանութեան ձեւին

մէջ միշտ ժպիտ եւ քաղցրութիւն դնող կուսակցականն էր։

Վահան Թէքէեան

 

ՅԱՏՈՒԿ «ՊԱՅՔԱՐ»ԻՆ

 

 

(ԾՆՆԴԵԱՆ 140-ԱՄԵԱԿԻՆ ԱՌԹԻՒ)

 

Պիթլիս, 1877 - Գահիրէ, Մարտ 27, 1934

 

 

Յովսէփ Գույումճեանի նկարագիրը կազմուած էր որպէս ուսուցիչ, սակայն նկարագրի նոյն կէտերը պահեց իր կուսակցական կեանքին մէջ եւս։ Անիկա կուսակցական չէր դպրոցին մէջ, բայց ուսուցիչ եղաւ միշտ կուսակցական կեանքին մէջ, հաւատացած ըլլալով կուսակցութեանց դաստիարակչական դերին։ Կուսակցութիւնն ալ` իր տեսակէտով` դպրոց մըն էր, ուր տարիքաւոր աշակերտներ շատ բան ունէին սորվելիք` իբրեւ պարկեշտ մարդ եւ պարտաճանաչ քաղաքացի պատրաստուելու համար։

Կուսակցական ժողովներու մէջ իր խօսքերը աւելի խրատականներ էին, չըսելու համար դասախօսութիւն կամ բարոյախօսութիւն։ Ասոր համար երիտասարդ սերունդը կը սիրէր զինք մտիկ ընել, եթէ նոյնիսկ իր խօսքերը խիստ ըլլային անոնց համար, հայրաբարոյ խստութեամբ մը սակայն, որ չէր վիրաւորէր։ Արդէն Գույումճեան վիրաւորանք հասցնող մը չեղաւ։

 

 

 

Ծնած է Պիթլիս 1877ին , ուրկէ անցած է Կ. Պոլիս 8 տարեկան հասակին եւ ապա յաճախած Կեդրոնական Վարժարան։

 

 

ՀԻՄՆԱԴԻՐԸ` ՀԲԸՄ-Ի ՎԱՆԻ ՄԱՍՆԱՃԻՒՂԻՆ

 

1909ին կ'անցնի Վան որպէս տնօրէն տեղւոյն Կեդրոնական Հայկազեան վարժարանին։ 1910, Ապրիլ 30ին իր նախաձեռնութեամբ կը կազմուի Վանի ՀԲԸՄի մասնաճիւղը։ Մասնաճիւղին անդրանիկ վարիչ մարմինը կ'ընտրուի նոյն տարուան Մայիս 14ին, Պետրոս Պէյ Գափամաճեանի ատենապետութեամբ։ Յովսէփ Գույումճեան մաս կը կազմէ վարչութեան, որմէ ետք Միութեան Կեդրոնին կողմէ պատուիրակ կը կարգուի ուրիշ շրջաններու համար՝ դառնալով կրթական արդիւնաւոր գործիչ մը։

1911ին սկիզբները ՀԲԸՄի Կեդրոնական Վարչական Ժողովը կ'որոշէ Վանի մէջ հաստատել Վարժապետանոց մը, որուն տեսչութիւնը կը վարէ Գույումճեան։ Վանի Վարժապետանոցը, դժբախտաբար, իր հաստատման նախօրեակին իսկ, Դաշնակցութեան կողմէ անօրինակ արգելքներու եւ հալածանքներու մատնուած է, զայն իրենց դաւանած սկզբունքներու ազատ կիրառման խոչընդոտ համարելով։ Հ.Բ.Ը.Միութեան եւ Միացեալ Ընկերութեան կողմէ լաւագոյն կարգադրութեամբ մը անոր հոգածութիւնը յանձնուեցաւ կարող եւ կորովի անձի մը` Յովսէփ Գույումճեանի, որ արհամարելով ամէն ոտնձգութիւն ու սպառնալիք, կարողացած է ձեռնհասօրէն վարել իր տնօրէնութեան յանձնուած հաստատութիւնը եւ աշակերտներուն տալ խնամեալ տոհմային դաստիարակութիւն մը։ Գույումճեանին յաջորդաղ է ծանօթ դաստիարակ Փրոֆ. Միքայէլ Մինասեանը։

 

 

ԿՈՒՍԱԿՑԱԿԱՆԸ ԵՒ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՉԸ

 

1908ին Օսմանեան Սահամանադրութեան հռչակումէն անմիջապէս վերջ, Պոլսոյ Ազգային Ժողովին մէջ, Գույումճեան Օրթագիւղէն երեսփոխան կ'ընտրուի. նոր էր ազգային հասարակական կեանքի բեմին վրայ ու այսպէս նոր փափաք մը իր մէջ կ'արթննայ խօսելու։ Ան չէր թերանար խօսք ուզելու եւ խօսքը բաւականին իր վրայ պահելու։ Երբեմն խօսելու իր ծեքծեքուն եղանակը, յետոյ ձայնին չափազանց ելեւէջաւոր, սուր շեշտերը այնքան ալ հաճելի չէին ունկնդրուէր այդ առաջին օրերու հասարակական կեանքի մէջ տարիներու վրայ երկարող փորձառու դէմքերուն կողմէ, ինչպէս որ Թէքէեան պիտի վկայակոչէր աւելի ուշ։ Սակայն, այսու հանդերձ, մտքի անկախութիւն ցոյց կու տար եւ արդէն իսկ գիտէր գլուխ բռնել օրուան հոսանքին դէմ։ Եգիպտոսի թեմէն երբ Վահան Թէքէեան ժողովի անդամ ընտրուեցաւ, արդէն նոյն տեսակէտները բաժնելով կը դառնային գաղափարակից կուսակիցներ։

1909ի գարնան, Գույումճեան Վան կը մեկնէր հետեւեալ պարագաներու մէջ։ Վանի Արմենական կազմակերպութիւնը, որ Սահմանադրութեան հռչակումէն եւ Հայ Սահմանադրական Ռամկավար Կուսակցութեան կազմութենէն վերջ անոր մէջ ձուլուեր էր եւ անոր Վասպուրականի Շրջանակն էր դարձեր, տեղւոյն Կեդրոնական վարժարանին համար տեսուչ մը կ'ուզէր եւ Թէքէեանէն կը խնդրէին վստահելի եւ կարող կրթական մշակ մը։ Վահան Թէքէեան կ'առաջարկէր Գույումճեանին անունը, որ ընդունուեցաւ։

Թէ´ կուսակցական շարքերը եւ թէ անկուսակցական վանեցիները շատ գոհ եղան այս ընտրութենէն։ Յաջորդ տարի վերանորոգուեցաւ իր պայմանագրութիւնը։ Յայտնի էր իր Ռամկավար կուսակցականի հանգամանքը եւ ակնյայտ` աշակերտութեան դէպի կուսակցական շարժում խանդավառութիւնը։ Սակայն, Գույումճեան որքան յամառ կուսակցական էր դպրոցէն դուրս, նոյնքան կատարեալ ուղղամտութեամբ իր կոչումին կը հետեւէր դպրոցէն ներս։ Այդ կերպով հակառակ հոսանքին` դաշնակցական ընտանիքներէ եկած աշակերտներն ալ զինք շատ կը սիրէին։

Երրորդ տարին` Միացեալ Ընկերութիւնը ստանձնեց այդ վարժարանին հոգը` զոր Հ.Բ.Ը.Միութեան աջակցութեամբ վերածեց Վարժապետանոցի ու Գույումճեանին տալով Բարձր Հայքի իր բոլոր վարժարաններուն ընդհանուր տեսչութիւնը` Ամերիկայէն նոր Պոլիս հասած «Լոյս»ի խմբագիր Մինասեանը կոչեց Վարժապետանոցի տնօրէնութեան։ Ան գրեթէ անծանօթ մըն էր Վանին ու ընդհանրապէս գաւառի հայութեան։

Մեծ պատերազմը սկսած էր. Գույումճեան, որ այդ ատեն իբր ընդհանուր քննիչ գաւառի Միացեալի դպրոցները կը շրջէր , 1915ի սկիզբը Վան եկաւ։ Ալեկոծուած էր այդ օրերու Վանի կեանքը։ Ճակատագրական օրերը կը մօտենային։ Կը պայթէր «Կարմիր Ապրիլ»ը Վասպուրականի մէջ։ Գույումճեան, այլեւս այս անգամ, իր ուսուցիչի եւ դաստիարակի դերը պիտի կատարէր հայ ժողովուրդի ինքնապաշտպանութեան գործին մէջ։ Մնաց հաւատարիմ զինակիցը Վանի Զինուորական Մարմնի պետ Արմենակ Եկարեանին, ինքնապաշտպանութեան բոլոր օրերու ընթացքին։ Թէեւ տկարակազմ եւ փափկակեաց էր, բայց այդ օրերուն մոռցեր էր ինքզինքը։ Ուսուցիչը դարձեր էր խրամի զինուորը։ Գիշեր ցերեկ շարժման մէջ էր։ Ռազմական դիրքերու եւ խրամներու մէջ, մարտիկներու քով միշտ զուարթ ու ժպտուն` թնդանօթներու ռումբերուն, հրացաններու համազարկներուն տակ կ'ոգեւորէր, կը խանդավառէր զինուորները։ Կ'արհամարէր մահը։ Կռիւներուն մէջ իբրեւ խիզախ ռազմիկ, Վարագայ դիրքերուն եւ Չաւուշպաշիի խրամներուն մէջ անոր անվեհերութիւնը զինք շրջապատող զինուորներուն կողմէ արժանացաւ ամենաբարձր հիացումի։

Այգեստանի թրքական կեդրոնական զօրանոցը հրկիզուեր էր վանեցիներուն կողմէ։ Զօրանոցին շուրջը գտնուող հայկական երեք վտանգաւոր դիրքերէն մէկուն` Չանթիկեանենց այգիին մէջ կը կռուէր իր գունդը։ Երեք գիշեր ու ցերեկ կռիւներէ ետք, Գույումճեան խումբը կ'առաջնորդէր Թօփրաք-Գալէի թրքական զօրանոցի թնդանօթներու հարուածներէն տկարացած դիրք մը, ուր հայ ռազմիկներ սկսած էին նահանջել։ Ինք նոր հակահարուածով մը կը սկսի իր խումբին հետ դիմադրական արշաւի. փրկուած էր պաշտպանողական ամենակարեւոր դիրքերէն մէկը։

Վանի գրաւումէն ետք` ռուսական բանակին նահանջը զինքն ալ ստիպած էր, ինչպէս ամբողջ Վասպուրականի հայ ժողովուրդը, Կովկաս անցնիլ։ Թիֆլիսի մէջ` կը վերակազմուի Վասպուրականի Ռամկավար շրջանակը։ Այս աշխատանքներուն մէջ Գույումճեան կ'ունենայ գործօն մասնակցութիւն։ 1917ի վերջերը, անցնելով Շուէտէն եւ Անգլիայէն, կու գայ Ֆրանսա` իր խաթարուած առողջութիւնը դարմանելու համար։

Փարիզ բնակութեան օրերուն, շրջանի մը համար (1929¬1931) մաս կը կազմէ ՌԱԿ Կեդրոնական Վարչութեան, գործակից ունենալով, այդ օրերու պատուական մեր ղեկավար ընկերները` Աւետիս Թէրզիպաշեան, Արշակ Չօպանեանն ու Յովհաննէս Պօղոսեանը, Միքայէլ Պապաջանեանը (վերջինիս մահով` կը միանայ Վահան Թէքէեան)։ Յետ Լոզանի յուսախաբութեան արտասահմանի հայ գաղութները կարգի դնելու եւ հակադաշնակ քարոզչութեան աշխատանքն է որ կատարած է:

 

 

ՌԱՄԿԱՎԱՐ ՄԱՄՈՒԼԻ ԳՈՐԾԻՉԸ

 

Կովկասի մէջ գործօն մասնակցութիւն բերած է հասարակական, քաղաքական, գրական «Վան-Տոսփ» շաբաթաթերթի վերահրատարակութեան աշխատանքներուն մէջ. թերթը ձեւով մը դարձած էր Հայ Սահմանադրական Ռամկավար Կուսակցութեան` ծանօթ Հայ Ռամկավար Կուսակցութիւն անունով, կիսապաշտօնաթերթը։ Արտօնատէր-հրատարակիչը եղած է Տիգրան Նազարեան եւ պատասխանատու խմբագիրներ` Նշան Յակոբեան, Արմենակ Տէր Պօղոսեան, Արտակ Դարբինեան եւ Վարդան Պապիկեան։ Հրատարակուած է 1915-1918 թուականներուն։

1923ին անցած ըլլալով Փարիզ շրջան մը վարած է «Ապագայ»ի խմբագրութիւնը 1923էն մինչեւ Յունիս 1924։

Գույումճեան բանաստեղծ էր միեւնոյն ատեն։ Քիչ կատարած է – հազիւ քանի մը ոտանաւոր, որոնք լոյս տեսած են «Վան-Տոսփ»ի եւ հին հանդէսներու մէջ։ Անոնք գնահատուած են օրին ծանօթ գրողներու կողմէ։

 

 

ԳԼԽԱԳԻՐ ՀԱՅ ՈՒՍՈՒՉԻՉԸ

 

Շրջանաւարտ ըլլալէ յետոյ մօտ 12 տարի պաշտօնավարած է իբրեւ ուսուցիչ նոյն վարժարանին` Ագգային Կեդրոնականին մէջ, յետոյ անցած է գաւառ իբրեւ տնօրէն, ուսուցիչ եւ Միացեալ Ընկերութեանց կրթական տեսուչ։

1908ի Սեպտեմբեր կամ Հոկտեմբերին Կ. Պոլսոյ Ազգային Կեդրոնական վարժարանը վերաբացուեցաւ` նոր տեսուչով մը որ Յովհաննէս Հինդլեանն էր։ Յովսէփ Գույումճեան կը պահէր իր պաշտօնը։ Հազիւ երկու ամիս անցած – թերեւս ոչ պակաս – Հինդլեան իրաւասութեան վէճ մը կ'ունենար վարժարանի խնամակալութեան հետ եւ բողոքելով կը հրաժարէր։ Գույումճեան կ'որդեգրէր Հինդլեանի դատը զոր արդար կը գտնէր եւ ինք ալ իր հրաժարականը կը ներկայացնէր` հակառակ որ դպրոցական տարեշրջանը սկսած էր արդէն եւ յոյս չունէր նոյն տարին ուրիշ պաշտօն մը ստանձնելու։ Այս հարցը տարի մը մնաց Ազգային Ժողովի օրակարգին վրայ, առանց պատասխանի եւ վիճաբանութեան։ Ա´յնքան այլ հարցեր կային այդ օրերուն, որ մոռցուեցաւ Հինդլեանէն բերուած հարցը։

Վանի գաղթականութեան հետ Յ. Գույումճեան կ'անցնի Կովկաս եւ յետոյ Փարիզ, ուրկէ 1918ի ամառը կը հասնի Աղեքսանդրիա եւ երկու տարի կը վարէ Պօղոսեան Ազգային վարժարանի տնօրէնի պաշտօնը։

1920ի վերջը կու գայ Կ. Պոլիս եւ կը վերստանձնէ Կեդրոնական Վարժարանի մէջ իր ուսուցչական նախկին պաշտօնը, զոր կը պահէ նաեւ 1922ին շրջանը, երբ արդէն տեսչութիւնը Վահան Թէքէեանին վստահուած էր։

1923ին քեմալական գրաւումէն ետք, ինք ալ կը հեռանայ Կ. Պոլիսէն եւ կ'անցնի Ֆրանսա։

1923ին կու գայ Փարիզ եւ 1925ին Մարսէյլի մէջ Դպրոցասէրի վարժարանին ուսուցիչ կը կարգուի։ Դպրոցը Փարիզ փոխադրուելուն առթիւ, Յ. Գույումճեան կրկին կը վերադառնայ Փարիզ, ուր կը մնայ մինչեւ 1933, երբ Նուպարեան վարժարանի հոգաբարձութեան կողմէ կը հրաւիրուի Հէլիոպոլսոյ Ազգային վարժարանին տեսչութեան պաշտօնին։ Ան ունէր իր գործին սէրը եւ կը խոստանար Նուպարեան վարժարանին ուսման մակարդակը բարձրացնել, երբ վրայ կը հասնի հիւանդութիւնը եւ կը փոխադրուի հիւանդանոց։

Ան ուսուցիչ մըն էր կոչումով, խառնուածքով եւ տրամադրութեամբ։ Սկիզբէն, այսինքն դպրոցական տարիքէն հաւատարիմ մնաց այդ կոչումին, նոր սերունդին հետ ինքն ալ հասակ նետելով հոն, ուր ստացած էր իր ուսումը։ Ու այսպէս «այս կեդրոնականցին եղաւ մինչեւ վերջ նաեւ`կեդրոնականցի»։

Ուսուցիչ Գույումճեանի ի պատիւ յիշուելու է որ ան երբեք կուսակցական չեղաւ դպրոցէն ներս։ Ու անոր համար ալ աշակերտութեան մէջ չդրաւ խտրականութիւն, հաւասարապէս դաստիարակեց բոլորը, որ գաղափարի ընտանիքէ ալ որ կու գային անոնք։ Ա´յնքան լաւ ուսուցիչ էր, որ իր բոլոր նախկին աշակերտները տարիներ ետք դեռ երախտագիտութեամբ ու գորովով կը յիշէին զինք։

Այս, անշուշտ, ի տարբերութիւն ա´յն ուսուցիչներէն, որոնք տակաւին իբրեւ ազգային պատմութեան դրուագ Պանք Օթթոմանի դէպքը կամ Խանասորի արշաւանքը կը սորվեցնեն …։ Գույումճեան այդ տեսակ ուսուցիչներու հակառակ էր համոզումով եւ սկզբունքով։ Իրեն համար տոհմային դաստիարակութիւնը պէտք էր հիմնուած ըլլար առողջ տրամաբանութեան վրայ, որուն շնորհիւ միայն կարելի է դասեր քաղել անցեալէն` ներկային համար։

 

 

ՄԱՀՆ ՈՒ ՅՈՒՂԱՐԿԱՎՈՐՈՒԹԻՒՆԸ

 

Երկու ամիս Գահիրէի ֆրանսական հիւանդանոցը դարմանումի ենթարկուելէ ետք, Յովսէփ Գույումճեան կը մահանայ Մարտ 27, 1934ին։ Մարտ 28ին, Չորեքշաբթի օր տեղի ունեցած է յուղարկաւորութիւնը Գահիրէի հայոց Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցիին մէջ, առաւօտեան ժամը 10։30ին։ Ներկայ էին հանգուցեալին բացի գաղափարի ընկերներէն, Թեմականի, Քաղաքական Ժողովի եւ հոգաբարձութեանց անդամներ, ՀԲԸՄի, եւ այլ միութեանց ներկայացուցիչներ, հայ դպրոցներու սաներ եւ ուսուցիչներ։ Մամբրէ Եպիսկոպոս Սիրունեան կ'արտասանէ դամբանականը։

Դագաղին պատւոյ պահակներ կեցած էին իր մտաւորական ընկերները եւ ծոպերը բռնած` կարգով Բիւզանդ Կէօզիւպէյուքեան, Խաչիկ Սանտալեան, Յ. Պօտուրեան, Յովհ. Պօղոսեան, Շահան Պէրպէրեան, Վահան Զարդարեան, Լ. Կոկանեան եւ Լեւոն Թաշճեան։

Դագաղը կը տարուի Մարմինայի հայոց գերեզմանոցը, ուր կ'առաջնորդուի հայ մտաւորականներու թաղը։ Հոն, Արփիարեանի, Օտեանի, Եկարեանի եւ ուրիշներու կողքին կը յանձնուի հողին։ Խօսք կ'առնեն զանազան ազգայիններ կրթական շրջանակէն, ինչպէս նաեւ` «Արեւ» օրաթերթի խմբագրապետ Յովհաննէս Պօղոսեանը յանուն Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան, որուն հաւատաւոր եւ անձնուէր զինուորը եղած էր հանգուցեալը։ Պօղոսեան կ'ըսէ, թէ անիկա պայքարի մարդ չէր, այլ սիրոյ եւ համերաշխութեան քարոզիչը, որ գիտցաւ սահման մը գծել դպրոցին եւ կուսակցութեան միջեւ։ «Արեւ»ի միջոցաւ բացուեցաւ հանգանակութիւն մը Յովսէփ Գույումճեանի շիրմաքարի մը շինութեան ֆոնտին։

 

Յակոբ Վարդիվառեան

 

Նիւ Ճըրզի

Պայքար շաբաթաթերթդրոշակակիր պաշտոնաթերթ Ռամկավար Ազատական կուսակցության

 


    Լրահոս
    Օրացույց
    Ամենաընթերցված
    Եկեղեցական օրացույց
    /