Փետրվար 19, 2018
Լրահոս, Մեր ձայնը, Խմբագրական
23.01.2018 | 14:13

Ե՞րբ պիտի իջնայ վերջալոյսը ...

Երուանդ Օտեանի ծաւալուն գրականութեան հիմնական գիծը երգիծանքն է որ անսահման քմծիծաղ եւ ժպիտ պարգեւած է իր ընթերցողներուն: Սակայն ունի նաեւ յուշագրական էջեր որոնք կրնան դասուիլ մեր գրականութեան ամենէն ողբերգական գործերու կարգին: Երբ կը խորհինք Միջին Արեւելքի հայոց գաղթական կեանքի սկզբնաւորութեան մասին` մեր աչքին առջեւ անխուսափելիօրէն կը պարզուին Օտեանի յուշերը Հալէպի գաղթականներու վիճակին մասին. յուշեր` որոնք վերնագրուած են ՙՍեպիլի վրաններուն տակ՚: Այնտեղ հայ որբուկներ կը վաճառուին շրջանի գիւղացիներուն, հայ մայրեր աղեխարշ կու լան եւ մեր երգիծաբանը ողբաձայն կը գոչէ ՙես մահը տեսայ՚:

Ու դեռ այդ վրաններուն տակ պատսպարուող հայերը ՙբախտաւորներ՚էն պէտք է սեպուին, որովհետեւ անոնք անցած էին թուրքին եաթաղանին տակէն` իրենց բզկտուած կեանքը դեռ իրենց վրայ:

Տէր Զօրի անապատէն Հալէպ հասնող գաղթականներու զանգուածը դեռ այդ ՙբախտ՚ն ալ կրնար չունենալ` եթէ թուրք-գերմանական բանակներու պարտութիւնը վրայ չհասնէր. պարտութիւն` որ սկսաւ Լորենս աֆ Արաբիայով եւ Արարայի ճակատամարտին վրայ կռուող հայ լէգէոնականներու սխրագործութիւններով:

Այն ինչ որ պատահեցաւ այդ թուականին յաջորդող հարիւր տարիներու ընթացքին` համազօր էր հրաշքի: Որովհետեւ հայերը ծաղկեցան ու ծաղկեցուցին Հալէպը, ինչպէս` ամբողջ Միջին Արեւելքը, աշխատասէր, ստեղծագործ, պարկեշտ եւ ազնիւ վարկեր դրսեւորելով:

Եւրոպայի եւ առ հասարակ ամբողջ Արեւմուտքի մէջ լրատուական հսկայ մեքենայ մը լծուած է գործի արաբն ու իսլամը վարկաբեկելու: Բայց մենք պէտք է պատմենք մեր անձնական ու հաւաքական փորձառութեան մասին զոր վայելեցինք այդ աշխարհին մէջ եւ զոր կ'ուզեն դժոխքի վերածել:

Այն օրերուն Շերիֆ Հուսէյն (1853-1931), Մեքքէի սրբավայրերու պահապանը որ առաջնորդած էր արաբներու ըմբոստութիւնը Օսմանեան կայսրութեան դէմ, գրկաբաց ընդունեց հայ գաղթականները: Երբ արիւնաքամ հայ խլեակներ կը հասնէին արաբական աշխարհ ան կը հրահանգէր իր ժողովուրդին որ հիւրընկալեն զանոնք, ՙանոնք Աստուծոյ հիւրերն են՚ ըսելով. ՙթոյլ տուէք որ անոնք մտնեն Ձեր պարտէզները եւ քաղեն պտուղները: (ՙԹող պարտէզները բացուին, ու թող խուժեն հոն մարդիկ, բայց ... Վ. Թէքէեան՚): Եւ այդ վերաբերումը առաւել չափով շարունակւեցաւ գրեթէ ամբողջ դար մը:

Հալէպէն անդին հայերը սկսան տեղաւորուիլ եւ կազմակերպուիլ ամբողջ Միջին Արեւելքի մէջ, միշտ ճանչցուելով իբրեւ շինարար եւ ստեղծագործ տարր:

Այսօր երբ հալէպահայեր, բզկտուած երազներով կը վերադառնան իրենց քանդուած բոյները` կը համոզուին որ իրենց երբեմնի շէն կեանքը եւ անվերականգնելի ապրելակերպը` պատմութիւն դարձած են:

Միջին Արեւելքի հայութիւնը եւ յատկապէս Լիբանանի հայութիւնը որ շրջան մը Պոլսոյ եւ Թիֆլիսի մշակութային կեանքի ժառանգորդը դարձած էր` շատ բան կը պարտի Հալէպին եւ հալէպահայութեան: Այս վերջինը ուսուցիչներ, հոգեւորականներ, գրողներ, արուեստագէտներ ու հրապարակագիրներ հայթայթեց Լիբանանին, կենսաւորելով անոր ազգային ու մշակութային կեանքը: Յետագային Միջին Արեւելքի հայութիւնը իր հերթին, իր մաշումին հաշւոյն կենսաւորեց Արեւմուտքի հայութիւնը, որ դըպրոցներու պակասին բերումով եւ աւելի բարեկեցիկ կեանքի վայելումով սկսած էր արագօրէն ուծանալ: Շահան Շահնուր հայուն ուծացումը բնութագրած է հետեւեալ մօտաւոր բացատրութեամբ` ՙհայու լակոտ, դուն առաջինն ես որ կ'ուծանաս այն օրը որ վիշտ չունենաս՚: Զարմանալի զուգադիպութեամբ Շահնուր եւ Սարոյեան հայուն ազգայնացման թթխմորը տեսած են անոր ունեցած վիշտին մէջ:

Միջին Արեւելքի հայութիւնը ապրեցաւ իր փառքի օրերը, սակայն արդէն վաղուց սկսած է անկումը:

Այս նեղ սիւնակներուն մէջ դժուար թէ կարելի ըլլայ արդարութիւն ընել իւրաքանչիւր գաղութի զարգացման մասին, ինչպէս նաեւ անոնցմէ իւրաքանչիւրին կողմէ մեր հաւաքական ինքնութեան ընծայուած ազդակներուն:

Հալէպահայութիւնը ամենէն խորհրդանշական սփիւռքահայութիւնը պէտք է նկատել, եւ անոր անկումը ահաւոր հարուած մըն է սփիւռք հասկացողութեան բնորոշման:

Իրանահայութիւնը գրեթէ մեկուսի ազգային կեանք մը ունեցաւ անցնող ամբողջ դարաշրջանին, նուազագոյն փոխ-յարաբերութիւն մշակելով շրջանի միւս գաղութներուն հետ: Ըլլայ Շահի իշխանութեան շրջանին եւ ըլլայ իսլամական հանրապետութեան օրերուն հայերը, իրենց մշակոյթով եւ կրօնքով պաշտպանեալ կեանք մը ունեցան: Վերջերս հայաստանցի պատմաբան մը կ'ըսէր թէ երանի մենք ալ կարենանք մեր հնութեանց նկատմամբ վերաբերուիլ այնպէս ինչպէս Իրանի իշխանութիւնները կը վերաբերին այդտեղի ՄԵՐ հնութեանց նկատմամբ:

Շրջան մը եգիպտահայութիւնը բարձրացուցած էր սփիւռքի ղեկավարութեան դրօշը, իր մշակութային կեանքով, թերթերով, կալուածներով եւ հարստութեամբ, եւ իր հերթին կը սատարէր այլ գաղութներուն: Նոյնպէս թագաւորութեան շրջանին թէ` հանրապետութեան եգիպտահայերը վայելեցին բարօր ազգային կեանք մը: Սակայն, երբեմնի 55 հազար հաշուող գաղութը կծկուած է 4000 թիւին մէջ, դժուարութեամբ իր ուսերուն շալկելով այն կալուածները որոնք ժառանգ մնացած են Աղա Կարապետ Գալուստէն, Նուպար Փաշայէն, Ճանիկ Չաքըրէն, Եղիայեաններէն եւ այլ բարերարներէն:

Յորդանանի գաղութը ածանցեալ գաղութ մը եղած է` Երուսաղէմի, Սուրիոյ եւ Լիբանանի շուքին տակ: Իսկ իրաքահայութիւնը թագաւորէն մինչեւ Սատտամ Հիւսէյն ունեցած է կազմակերպեալ կեանք, նոյնիսկ վայելելով պետական աջակցութիւն: Սակայն Իրաքի քայքայումով նօսրացած է նաեւ հայութիւնը այնտեղ:

Երուսաղէմը ունեցած է պատմական դեր մը՝ մտաւորական թէ հոգեւորական կեանքին մէջ, մասնաւորաբար Պատրիարքարանի գոյութեան ու դիրքին բերումով: Եղեռնէն վերջ հայ գաղթականները պատսպարուած են վանքի դարպասէն ներս: Նոյնը պատահած է 1948ի պատերազմէն ետք: Պատրիարքարանը ամբողջ հայութեան ինքնութեան հետ առնչուող հսկայ տարողութիւն ունի, որքան իր հոգեւոր առաքելութեամբ նոյնքան իր կալուածներով որոնք այսօր թիրախ դարձած են աւելի հզօր ոյժերու ախորժակներուն: Նշանակութիւն մը պէտք է ունենայ այն փաստը որ երբեմնի 16,000նոց համայնքը իջած է մօտաւորապէս 800ի: Սովետական Հայաստանէն ու նախկին Սովետական այլ հանրապետութիւններէն գաղթող հայերը, զարմանալիօրէն գոյութիւն չունին այդ թուանշաններուն մէջ:

Լիբանանը փիւնիկեցիներէն ժառանգած ըլլալ կը թուի փիւնիկի նման վերյառնելու իր բնաւորութիւնը: 16 տարուան աւերիչ պատերազմէն վերջ, լիբանանցիներ իրարու մօտ եկան եւ իրենց յատուկ ՙոչ յաղթող եւ ոչ յաղթուող՚ի սկզբունքով վերականգնեցին իրենց երբեմնի կենսուրախ կեանքը: Հայերը եւս իւրացուցած ըլլալ կը թուին այդ հոգեբանութիւնը, որով ցարդ անպարտելի մնացած է մեր ազգային կեանքը, հակառակ բազում ցնցումներու եւ վտանգներու: Շրջանի բոլոր երկիրներուն խնդիրները կը հանգուցալուծուին Լիբանանի մէջ: ՙԱրաբական Գարուն՚ը որ քանդեց Լիպիան, Իրաքը եւ Սուրիան, քանի մը տարին անգամ մը կ'այցելէ Լիբանան ու կ'անցնի կ'երթայ:

Լիբանանի համար յատկանշական համայնքային կեանքի քաղաքացումով հայերը եւս ներմուծուած են երկրի քաղաքական կառոյցին մէջ:

Ճիշդ է թէ գաղութը որոշ չափով նօսրացած է, վարժարաններ փակուած են եւ կամ կը միանան իրարու, սակայն ազգային կեանքը եռուն է այնտեղ:

Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը հաստատութիւն մըն է որ կերպով մը կը հանդիսանայ ողնասիւնը հայ համայնքին: Անոր ազգանուէր հայրապետը` Արամ Ա. աւելին է քան ինչ որ պիտի ակնկալուէր կրօնապետէ մը. մշակոյթը, արեւմտահայ լեզուն, հայկական դատը մաս կը կազմեն իր Աթոռի առաքելութեան:

Արաբական երկիր մը չըլլալով հանդերձ Միջին Արեւելքին մաս կը կազմէ նաեւ Կիպրոսը, ուր եւս հայութիւնը ունի պետական ներկայացուցչութիւն: Կիպրահայութեան լինելիութեան հետ առնչուած էր նաեւ Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւնը, որուն փակումը աղէտալի դարձաւ ոչ միայն կղզիի հայութեան, այլ անկէ անդին:

Փակելէ առաջ միջինարեւելեան այս ակնարկը պէտք է ընդգծել որ ամբողջ 70 տարիներ Խորհրդային Հայաստանը բարձրորակ մշակոյթ արտածեց դէպի այդ երկիրներու հայութիւնը:

Ոեւէ քաղաքական դիտողի համար յստակ է թէ գերիվեր ոյժերու հաշւարկումներով պէտք է քայքայուին Միջին Արեւելքի երկիրներուն պետական կառոյցները` տարբեր պիտակներու տակ: Մեծ պետութեանց շահերը պիտի սնանին այդ երկիրներու քանդումին մոխիրներով եւ հայութիւնն ալ հետզհետէ պիտի մխրճուի այդ մոխիրներուն մէջ:

Մաղթելը, ցանկալը, անգամ պայքարիլը քիչ են: Քաղաքական այս ընթացքը պիտի շարունակուի անյեղլի կերպով` անդրադառնալով հայ գաղութներու գոյութեան, միայն խոստանալով վերջալոյս մը հայ գաղութներուն: Որքան ուշ` այնքան լաւ:

Սակայն, տեղատուութիւնը հայութեան հաշիւներուն մէջ գոյութիւն չունի:

 

 

Խմբագրական  Պայքար շաբաթաթերթի, դրոշակակիր պաշտոնաթերթ Ռամկավար Ազատական կուսակցության



    Լրահոս
    Օրացույց
    Ամենաընթերցված
    Եկեղեցական օրացույց
    /