• USD 480.8
  • GBP 637.73
  • EUR 562.73
  • RUB 7.73
  • GEL 196.06
Հուլիս 17, 2018
Կփրկվի նա, ով կհամբերի

 Եվ անօրինության շատանալուց շատերի սերը պիտի ցամաքի:

 Բայց ով մինչև վերջ համբերեց, նա պիտի փրկվի (Մատթ. 24)։

Լրահոս, Մեր ձայնը, Խմբագրական
06.02.2018 | 11:18

Հարիւր տարի պետականութիւն

Մեր տանջակէզ պատմութեան ու ճակատագրին բերումով հայերս, քիչ մը ամէն տեղ, դարձած ենք անհատապաշտ, կամ, լաւագոյն պարագային` դարձած ենք հատուածապաշտ. հակամէտ ենք առանձին սգալու եւ կամ առանձինն տօնախմբելու մեր պատմութեան սխրալի դրուագները. կիսուած ու բեւեռուած հոգեբանութիւն մը կը կազմէ մեր ազգային էութիւնը: Յաղթանակները, բնականօրէն, աւելի վերացնող առիթներ են որոնք կրնան մեզ խմորել իրարու: Բայց ցաւն ու վիշտն ալ հաւաքականօրէն սգալը աւելի մխիթարութիւն եւ հոգեկան միասնութիւն կը ստեղծէ:

Ազգովին կը գտնուինք հարիւրամեակի մը նախաշեմին, բայց դեռ վարանումի մէջ ենք թէ ի՞նչ բանի հարիւրամեակն է որ պիտի նշենք – Սարդարապատի յաղթանակի՞ն, թէ հայոց պետականութեան վերականգնումին. եւ կամ` ուրիշ բան. օրինակ, վեց դարու ստրկութենէ ազատագրման:

Երբ աչքէ կ'անցնենք ժողովուրդներու պատմութեան տօնելի տարեդարձները, կը նշմարենք որ տօնախմբելի կը մնան այն դէպքերն ու դրուագները որոնք իրենց հետքը կը թողուն տուեալ ժողովուրդի կեանքին մէջ եւ միշտ այժմէական ըսելիք մը ունին բոլոր սերունդներուն:

Անդրադառնալով մեր ժողովուրդի պատմութեան` հարց կը ծագի թէ ինչո՞ւ չենք տօներ Կիլիկեան թագաւորութեան հիմնումը, երբ, ի վերջոյ երեք դարերու թագաւորութիւն մը ունեցանք եւ երբ կերտուեցաւ մեր մշակոյթի արծաթէ դարը: Բայց, միւս կողմէ կ'ոգեկոչենք Վարդանանց պատերազմը, որ աւելի վաղ շրջանի իրադարձութիւն մըն է: Պատճառը այն է որ Կիլիկեան թագաւորութենէն փշրանքներ մնացին մեզի, մանաւանդ` կորուստովն ալ Կիլիկիոյ հողին, մինչ Վարդանանց պատերազմէն մեզի մնաց մեր քրիստոնէական անաղարտ հաւատքը, որ շաղախուեցաւ մեր ազգային էութեան հետ:

Գալով մեր հարիւրամեակի պատմութեան, երբ զայն դիտենք մեր պատմութեան հենքին վրայ` ատիկա կու գայ մեզի ընծայելու հարիւր տարուան պետութեան մը կառոյցը, եթէ կ'ուզենք` տարբեր երեք յարկերով, բայց միեւնոյն կառոյցով: Չենք կրնար ընտրովի պատմութիւն կերտել, որովհետեւ պատմութեան բոլոր օղակները շղթայուած են իրարու: Ոչ ալ ոեւէ անձ կամ խմբաւորում իրաւունք ունի պատմութեան մէկ հատուածը ընդունելի նկատելու, իսկ մէկ ուրիշը` ոչ ընդունելի: Մանաւանդ, իրաւունքն ալ չունինք պատմութեան մէկ հատուածը հակադրելու միւսին: Այսօր պատմական եւ իրաւական կերպով ընդունուած փաստ է որ, երկրորդ` խորհրդային հանրապետութիւնը հիմնուեցաւ առաջին հանրապետութեան պետական հիմքին վրայ, իսկ երրորդն ալ` երկրորդին: Թէ որքան անկախ էր Խորհրդային Հայաստանը, թէ` ինչպիսի՞ դաժան ճակատագրի մը արժանացաւ ան. ու դեռ կարծէք, երբեմն ենթագիտակցօրէն մեղապարտ կ'ուզենք նկատել մեր ժողովուրդը, որ չյաջողեցաւ տիրանալ աւելի ժողովրդավար Հայաստանի մը: Մինչդեռ, համայնավար կարծուած ղեկավարներն անգամ այնքան նուիրումով սատարեցին Խորհրդային Հայաստանի իսկ ազգայնական գիտակցութեան: Ինչո՞ւ իր կեանքը վրայ տուաւ Աղասի Խանջեանը, ինչո՞ւ կերպով մը ՙպաշտօնանկ՚ եղաւ Եագով Զարոբեանը: Ու դեռ, երբ Կովկասեան դրացի հանրապետութեանց ղեկավարները` յանձինս Ալիեւի եւ Շեվարնածէի կ'արժանանային անդամակցելու Սովետ Փոլիթ Պիւրոյին եւ ոչ Կարէն Դեմիրճեանը: Որովհետեւ, վերջինը իր հողին վրայ կը զգար ինքզինք, այնպէս որ ատենին զգացած էր մեր Արշակ Բ. արքան եւ հետեւաբար յաջողած էր չքծնիլ Քրեմլինի առջեւ, այնպէս ինչպէս կը քծնէին իր միւս պաշտօնակիցները:

Երբ Խորհրդային Հայաստանի մշակութային ու գիտական հրաշալի իրագործումներուն կ'անդրադառնանք` կարգ մը հաւկուրներ այդ ընթացքը կը վերագրեն սովետասիրութեան, մինչդեռ մեր ժողովուրդը այդ սխրագործութիւնները իրականացուցած է ի հեճուկս սովետի ապազգայնացնող գլանին եւ այդ պատճառաւ ալ արժանի է կրկնակի հերոսի փառքին:

Պատմութեան անաչառ քննութիւնը ցոյց պիտի տայ մեզի թէ Իսրայէլ Օրիներու եւ Յովսէփ Էմիններու շրջաններէն մինչեւ մեր ազատագրական պայքարի օրերը – երբ հիմնուեցան մեր աւանդական կուսակցութիւնները – միշտ պայքարած ենք ինքնորոշման եւ անկախութեան ի խնդիր, սակայն ճակատագիրը այնպէս դասաւորուեցաւ որ մեր երեք հանրապետութիւններն ալ մեզի տրուեցան շրջանային քաղաքական զարգացումներու հետեւանքով:

Առաջին հանրապետութեան պարագային գուցէ կարելի է յարակցութիւն մը տեսնել Սարդարապատի գոյամարտին եւ անկախութեան միջեւ - սակայն այնտեղ եւս, նոյն Սարդարապատի մարտիկները չկամութեամբ ու վերապահութեամբ պիտի յարէին անկախ պետութեան գաղափարին: Սակայն, անկախ մեր քաղաքական հայեցողութենէն պատմութեան վճիռով Սարդարապատը ճամբայ հարթեց անկախութեան:

Մեր ժողովուրդին մայիսեան մարտերը, առաջին հերթին մղուեցան ինքնապաշտպանութեան նպատակով. Եղեռնէն ետք թուրքը եկած եւ հասած էր մեր պատմութեան վերջին տարածքը` վերջին հարուածով սրբելու մեր ազգը երկրագունդի երեսէն. ուրեմն, կենաց մահու այդ գուպարին մէջ, ի վերջոյ տարինք յաղթանակ մը որ երաշխաւորեց վերապրող զանգուածին գոյութիւնը:

Այսօր հարիւր տարուան հեռաւորութենէն դիտելով այդ շրջանի քաղաքական իրադրութիւնը կարելի չէ իրապաշտ եւ արդար դատումներ կատարել օրուան կուսակցութեանց եւ անոնց ղեկավարներուն մասին: Արդարեւ, քաղաքական զարգացումները եկան պարտադրելու իրենց տրամաբանութիւնը, որմէ խուսափում չկար: 1918ի Մայիս 26ին լուծուեցաւ Անդրկովկասի Դաշնային Հանրապետութիւնը (Սէյմը), որուն մաս կը կազմէին Հայաստան, Վրաստան եւ Ատրպէյճան: Բացի Հայաստանէն, յաջորդաբար միւս ժողովուրդները հռչակեցին իրենց անկախութիւնը, շփոթ վիճակի մէջ թողելով հայերը որոնց ճակատագիրը կը տնօրինէր Թիֆլիս նստած Ազգային Խորհուրդը: Այդ Խորհուրդը կազմուած էր 15 անդամներէ, որոնց 6ը դաշնակցական, 2ը` Հայ Ժողովրդական, 1 Հայ Սոցիալ-Դեմոկրատ, 1 Հայ Սոցիալիստ Յեղափոխական եւ երեք ոչ կուսակցականներ: Խորհուրդին նախագահն էր Աւետիս Ահարոնեան:

Դաշնակցութիւնը որ մեծամասնութեան ձայնն ունէր Խորհուրդին մէջ, համաձայն չէր ընդունելու թուրքերուն վերջնագիրը եւ անկախութիւն հռչակելու: Սակայն, Խատիսեանն ու Քաջազնունին որոնք նոր էին վերադարձած Պաթումէն Թիֆլիս, թուրք ներկայացուցիչներուն հետ բանակցելէ վերջ համոզեցին իրենց կուսակիցները որ ուրիշ ելք չկար, բացի ընդունելէ վերջնագիրը եւ հռչակելէ անկախութիւնը: Սակայն, երբ կը կարդաք Ազգային Խորհուրդին պաշտօնական յայտարարութիւնը կը տեսնէք թէ այնտեղ ոչ ՙանկախութիւն՚ բառը նշուած է,

ոչ ալ` ՙհանրապետութիւն՚. այլ` պարզապէս ըսուած է` ՙԱզգային Խորհուրդը ժամանակաւորապէս ստանձնում է կառավարական բոլոր գործառոյթները` հայկական գաւառների քաղաքական եւ վարչական ղեկը վարելու համար՚:

Ի զուր չէ որ առաջին հանրապետութեան վերջին վարչապետըª Սիմոն Վրացեան իր ՙՀայաստանի Հանրապետութիւնը՚ պատմագիրքին մէջ կը գրէ թէ ՙՀայ ժողովուրդը հիւանդ երեխայ աշխարհ բերած մօր նման ընդունեց անկախութիւնը՚:

Թիֆլիսի մէջ – ուր տակաւին Խորհուրդը կը յամենար մինչեւ Յուլիս 17 – մեծ հաւատք չկար անկախութեան նկատմամբ: Ժողովրդական կուսակցութիւնն է որ առաջինը նախաձեռնեց գործնական քայլերու, առաւելաբար թելադրուած Երեւանի ժողովրդականներէն որոնք լաւատես էին հանրապետութեան ապագային նկատմամբ:

Ժողովրդային կուսակցութիւնը, որ քաղաքականապէս թրծուած էր, յետագային եկաւ Պոլսոյ մէջ (1921ին) միանալու Սահմանադրական Ռամկավար, Ազատական, Արմենական եւ միւս հատուածներուն, կազմելու համար Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւնը:

Յովհաննէս Քաջազնունիի գլխաւորութեամբ կազմուած առաջին քոալիսիոն կառավարութեան մէջ Ժողովրդական կուսակցութիւնը ունէր վեց ներկայացուցիչներ` Գ. Մելիք-Ղարակէօզեան, Արտաշէս Էնֆիէճեան` ելեւմըտական Սամսոն Յարութիւնեան` արդարադատութեան, Մ. Աթաբէկեան` հանրային կրթութեան, Լեւոն Ղուլեան` պարենաւորման, Մինաս Բերբերեան` վերահսկիչ Ազգային Խորհուրդին կողմէ:

Ժողովրդական վարչակարգի մը սկիզբն էր որ ներշնչեց սփիւռքի բովանդակ հայութիւնը եւ մասնաւորաբար ռամկավար շրջանակները որոնք Կ. Պոլիս եւ Եգիպտոս լայն բացին իրենց սիրտերն ու քսակները Խատիսեանի հանգանակութեան շրջանին: Եւ անոնք այնքան լուրջի առած էին պետական գործն ու անոր ապագան որ անգլիական բանակէն 20 ռազմական օդանաւ գնած էին Հայաստանի պաշտպանութեան համար:

Այս տուեալները կ'արձանագրուին ոչ անպայման վարկ մը վերապահելու ՌԱԿին եւ Ժողովրդական կուսակցութեան. առաջին հանրապետութեան կազմութեան մէջ այլ վկայելու թէ առաջին հանրապետութիւնը իրականացաւ համաժողովրդական անկաշառ ճիգերով` ինչպէս Սարդարապատի յաղթանակը արձանագրուեցաւ միեւնոյն համաժողովրդական կամքով:

Այս բոլորին մէջ Դաշնակցութիւնը գերակայ դեր մը ունէր եւ այդ վարկով ալ պիտի մնար պատմութեան մէջ, եթէ միակուսակցական մենատիրութեան չվերածէր իշխանութիւնը յետագային, եւ պատասխանատուութիւնը կիսէր միւս կուսակցութեանց հետ հանրապետութեան կերտումին եւ` անկումին մէջ հաւասարապէս:

Հրապարակուած ծրագիրներէն եւ խոստումներէն կը պարզուի թէ պետութիւնը պիտի նշէ հարիւրամեակը համաժողովրդային տարազով:

Սարդարապատի փառապանծ յաղթանակը եւ առաջին հանրապետութեան գոյառումը կը խորհրդանշեն հայկական պետականութեան վերականգնումը 20րդ դարուն մէջ: Այնուհետեւ առաջինին յաջորդող Խորհրդային Հայաստանն ու 26ամեայ երրորդ հանրապետութիւնը լրացուցիչ գործօններն են հարիւրամեայ պետականութեան գոյութեան:

Այս տարուան Մայիսը կոչուած է նշելու հարիւր տարուան պետականութեան ողջունելի պատմութիւնը:

 

Խմբագրական  Պայքար շաբաթաթերթի, դրոշակակիր պաշտոնաթերթ Ռամկավար Ազատական կուսակցության



    Լրահոս
    Օրացույց
    Ամենաընթերցված
    Եկեղեցական օրացույց
    /