• USD 480.8
  • GBP 637.73
  • EUR 562.73
  • RUB 7.73
  • GEL 196.06
Հուլիս 16, 2018
Կփրկվի նա, ով կհամբերի

 Եվ անօրինության շատանալուց շատերի սերը պիտի ցամաքի:

 Բայց ով մինչև վերջ համբերեց, նա պիտի փրկվի (Մատթ. 24)։

Գլխավոր լուր, Հոդվածներ, Լրահոս, Մեր ձայնը, Խմբագրական
03.07.2018 | 15:44

«Մեծ երազի ճամբուն ուղեւորները եւ համապարփակ պատմութիւն Ռամկավար ազատական կուսակցութեան» գրքի գրախօսական

ՙՄԵԾ ԵՐԱԶԻ ՃԱՄԲՈՒՆ ՈՂԵՒՈՐՆԵՐԸ

ԵՒ

ՀԱՄԱՊԱՐՓԱԿ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ

ՌԱՄԿԱՎԱՐ ԱԶԱՏԱԿԱՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹԵԱՆ՚

 

Գ. Հատոր

Միացեալ Հայ Յեղափոխական Կուսակցութիւն

Հայ Սահմանադրական-Ռամկավար Կուսակցութիւն

Հայ Ռամկավար Կուսակցութիւն

Ազգային Ռամկավար Կուսակցութիւն

 

 

Հեղինակ ` Յակոբ Վարդիվառեան

 

Մեր աշխատակիցը, Ընկ. Վարդգէս Գուրուեան, Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանին մէջ մասնագիտացած է ՙՕսմանեան Կայսրութիւնը եւ Միջին Արեւելքի Պատմութիւն՚ նիւթին մէջ: Համալսարանի մէջ անոր ուսումնասիրութիւնները կեդրոնացած էին Հայկական Ցեղասպանութեան, ինքնապաշտպանութեան հերոսամարտերուն, Հայկական Դատի եւ հայկական երեք կուսակցութիւններու վրայ: Ան համալսարանական օրերէն կþաշխատակցէր ՙԶարթօնք՚ օրաթերթին եւ ՙՍփիւռք՚ շաբաթաթերթին: Ընկ. Գերսամ Ահարոնեանի հսկողութեան տակ ան լայն ուսումնասիրութիւն մը պատրաստած էր Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան պատմութեան մասին եւ զայն յանձնած էր ՙԶարթօնք՚ի մէկ այլ օգնական խմբագրի մը: Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմին պատճառաւ, այդ լայն ուսումնասիրութիւնը կորսուած է դժբախտաբար: Ընկ. Վարդգէս Գուրուեան, որպէս պատմութեան ուսանող, պատմագրութեան պրիսմակէն դիտելով գիտէ գնահատել պատմական լուրջ ուսումնասիրութիւնները:

ԽՄԲ.

 

 

Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան պատմութիւնը չէ ուսումնասիրուած այնպէս ինչպէս պէտք էր ուսումնասիրուէր: Եղած են փորձեր եւ նաեւ պատմագիրքեր (Դալլաքեան), սակայն այն լուրջ ուսումնասիրութիւնը որուն արժանի է Ռամկավար Ազատական Կուսակցութիւնը, չէ ունեցած իր պատմագրողը: Շատ կը լսէինք որ ՙԶարթօնք՚ի արժանաւոր խմբագիր Ընկ. Գերսամ Ահարոնեանը ծրագրած էր գրել ՌԱԿ ի պատմութիւնը, սակայն Լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմը իր ահագնութեամբ, Ահարոնեանի բազմասպաղութիւնն ու բարոյական պարտաւորութիւններու ահաւոր բեռը հանդէպ Լիբանանահայ գաղութին եւ իր կուսակցական ընկերներուն , առիթը եւ ժամանակը չեն տուած իրեն գործադրելու իր ծրագիրը:

Ուրախ ենք որ Յակոբ Վարդիվառեան յանձն առած է այս յոյժ կարեւոր եւ պատասխանատու պարտականութիւնը եւ պատմաբանէ մը ակնկալուած լրջութեամբ եւ անկողմնակալութեամբ ուսումնասիրելու եւ գործնականի վերածելու ծրագիրը:

Յակոբ Վարդիվառեանի ՙՄեծ Երազի Ճամբուն Ուղեւորները եւ Համապարփակ Պատմութիւն Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան՚ ցարդ հրատարակուած եւ յառաջիկային հրատարակուելիք հատորները ոչ միայն զգալի բաց մը կը գոցեն մեր ժողովուրդի մէկ կարեւոր հատուածին ու ժամանակահատուածին պատմութիւնը լոյս աշխարհ բերելով, այլ նաեւ մասամբ արդարութիւն կատարած կþըլլան անցնող 133 տարիներու վրայ տարածուած որոշ խաւի մը նուիրեալ քաղաքական առողջ գործիչներու, ֆէտայիներու, հայդուկներու, մտաւորականներու եւ այլոց գաղափարախօսութիւնն ու գործունէութիւնը, պայքարներն ու երազները մեր եւ յաջորդ սերունդներուն ծանօթացնելու: Առաւել, անոնց գծած ազգային ուղիին հետեւելու, ապագայի ուղին բարեփոխելու եւ հայրենիքին ու հայութեան աւելի եւս օգտակար ըլլալու մարտահրաւէր մըն է այդ: Եթէ մեր Արմենական - Ժողովրդական - Ազատական - Ռամկավար ՙնախահայրերը՚ Արեւմտահայաստանի մէջ եւ այլուր, այդ դժնդակ պայմաններուն տակ յաջողեցան անկարելին կարելի դարձնել, ուրեմն մենք, այս մեր ապահով, հանգիստ ու յղփացած պայմաններուն մէջ, ինչե՜ր չենք կրնար ընել:

Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան պատմագիրին առջեւ բազմաթիւ խոչընդոտներ կը կանգնին: Դժբախտաբար, պարագաներու բերումով, կարելի չէ եղած անհրաժեշտ վաւերաթուղթերն ու փաստաթուղթերը, կազմաւորման տարիներուն ժողովներու ատենագրութիւններն ու անհրաժեշտ յուշագրութիւնները ապահովել պատմութեան համար: Սկզբնաղբիւրներու ժլատութիւնը շատ դժուարութիւններ կը պատճառէ պատմագրին: Հայկական թէ այլ ժողովուրդներու կուսակցութիւնները, իրենց նախակազմաւորման օրերէն իսկ փաստաթուղթեր պատրաստած ու պահած են, եւ ապա, զարգացումներու իւրաքանչիւր հանգրուանին, առատ նիւթեր ապահոված են յաջորդ սերունդներուն եւ պատմագիրներուն: Տակաւին, կարգ մը կուսակցութիւններ ունեցած են իրենց ժամանակակից պատմագիրները, որոնք առատ հում նիւթ հայթայթած եւ իրենց յաջորդներուն:

Յակոբ Վարդիվառեան, մանաւանդ Արմենականներու պատմութեան համար ապաւինած է շրջանին հրատարակուած Արմենական թերթերու գրութիւններուն (ինչ որ կըրցած է գտնել), ժամանակի Արմենական  մտաւորականներու յուշագրութիւններուն (Արմենակ Եկարեան, Արտակ Դարբինեան, Փանոս Թերլելմէզեան, եւայլն), սակայն հոս ալ, Ռամկավարները չեն ունեցած յուշագիրներու առատութիւն:

Հոս կþարժէ յետ դարձ մը կատարել եւ ակնարկ մը նետել Յակոբ Վարդիվառեանի հրատարակած ՌԱԿ ի պատմութեան նախորդ երկու հատորներուն վրայ:

 

ՅԵՏԱԴԱՐՁ ԱԿՆԱՐԿ

Առաջին հատորով ան Արմենական Կուսակցութեան եւ Հայ Ժողովրդական Կուսակցութեան պատմութիւնը կը հրամցնէ մեզի: 2015-ին հրատարակւած այս 396 էջերէ բաղկացած պատմագիրքի ՙԱրմենական Կուսակցութիւն՚ մասը կը բաղկանայ 8 բաժիններէ, իսկ ՙՀայ ժողովրդական Կուսակցութիւն՚ մասը ` 4 բաժիններէ:

Այստեղ ուշագրաւ է որ Յակոբ Վարդիվառեան, վերոյիշեալ երկու կուսակցութեանց կազմաւորման եւ գործունէութեանց մասին խօսելով, փորձած է նաեւ անոնց պատմութիւնը տալ այդ կուսակցութիւններուն, մանաւանդ ականաւոր Արմենականներու կենսագրութիւններուն միջոցաւ լուսարձակի տակ առնել այդ կուսակցութեան կատարած գործունէութիւններուն հորիզոնը: Արդարեւ ՙԵրեք Մկրտիչները՚ մասէն ետք, կը կարդանք 31 Արմենականներու տպաւորիչ կենսագրականներն ու անոնց կուսակցական գործունէութիւններուն մասին: ՙՈւրիշ Արմենականներ՚ու գլխուն տակ կը հանդիպինք Վանի շրջանէն 175 խոնարհ հերոսներու, հայդուկներու, անձնազոհ մարտիկներու, մտաւորականներու եւ կուսակցական գործիչներու, որոնց համար ժողովուրդին ծառայելն ու անոր գոյատեւումը աւելի կարեւոր էր գան իրենց կեանքը: Հոն կան բազմաթիւ շրջաններու եւ գիւղերու անունները, ուր Արմենականներ իրենց արմատները նետած էին եւ պայքարած այդ շրջաններու հայութեան վերազարթօնքի առաքելութեան եւ ինքնապաշտպանութեան մարտերուն:

Յակոբ Վարդիվառեանի 2016-ին հրատարակած պատմագիրքին Բ. Հատորը կը խօսի ՙՎերակազմեալ Հնչակեան Կուսակցութեան՚, ՙԳաղափարակցական Միութեան՚, ՙԱզատական Կուսակցութեան՚ եւ ՙՀայ Ազգային Ազատական Միութեան՚ պատմութեան մասին:

378 էջերու մէջ, ան դարձեալ կը խօսի 1880 թուականէն սկսեալ կարեւոր թուականներու եւ դէպքերու մասին, կը խօսի 3 նահատակ Վերակազմեալներու (Մխօ-Շահէն, Գարեգին Չիթճեան, Արփիար Արփիարեան) առաւել 29 ականաւոր Վերակազմեալներու եւ 9 Հայ Ազգային Ազատական Միութենականներու մասին: Բաժին մը յատկացուած է Վերակազմեալներու Մամուլին:

 

Գ. ՀԱՏՈՐԻ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆԸ

Իր պատմագիրքերու երրորդ (Գ) հատորով, Վարդիվառեան կը վերակենդանացնէ, պատմութեան փոշիներուն տակէն դուրս կը հանէ ՙՄիացեալ Հայ Յեղափոխական Կուսակցութիւն՚, Հայ Սահմանադրական-Ռամկավար Կուսակցութիւն՚, ՙՀայ Ռամկավար Կուսակցութիւն՚ եւ ՙԱզգային Ռամկավար Կուսակցութիւն՚ անունները կրող կուսակցութիւններուն պատմութիւնը:

912 էջերու (930` ՙՓոխան Վերջաբանի՚ մասով) մէջ ՙամփոփուած՚ այս հատորը Անդրանիկ Ծառուկեանը պիտի կոչէր ՙովկիանոսածաւալ՚...

Հեղինակը, Յակոբ Վարդիվառեան, հաւատքով, կիրքով, սիրով, անսահման զոհողութիւններով եւ գիտակից ինքնազսպումով  նուիրուած է այսքան ծաւալուն հատորի մը պատրաստութեան եւ հրատարակութեան: Յայտնի է որ ան նպատակ ունի ՙբոլոր քարերը դարձնելու՚ եւ կարելի մանրամասնութեամբ հանրութեան եւ ապագայի սերունդներուն հրամցնելու պատմագիրքերու շարք մը ` ուր արդարօրէն բնութագրուած եւ գնահատուած ըլլան հայկական կուսակցութեան մը անաչառ պատմութիւնը, գաղափարախօսութիւնը, անոր իրաւ գործունէութիւններն ու նկարագիրը, ինչպէս նաեւ անոր սպասարկուներու, դերակատարներուն եւ գործիչներու հոյլը:

Նկատի ունենալով որ իր պատմագիրքին Գ. հատորով Վարդիվառեան կը խօսի 1906 թուականէն մինչեւ 1921 թուական կատարուած դէպքերու մասին, ան իր տրամադրութեան տակ ունի այլեւս պատգամաւորական ժողովներու ատենագրութիւնները, զանազան կուսակցութիւններու կամ միութիւններու միջեւ միաւորման համար տեղի ունեցած բանակցութիւններուն արձանագրութիւններն ու ատենագրութիւնները, օրուան գործիչներուն, գլխաւոր դերակատարներուն յուշագրութիւններն ու մամուլին լայն արձագանգները. ան աւելի մանրամասն կը խօսի դէպքերու յաջորդականութեան եւ շղթային մասին:

Ոմանք կրնան մտածել որ Սոցեալ Դեմոկրատ Հնչակեան կուսակցութիւնն ու Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը իրենց պատմութեան շրջանին անուանափոխութիւններու չþենթարկուեցան: Ինչո՞ւ ուրեմն Ռամկավարները ամէն հանգրուանին ՙստիպուած՚ եղան անուանափոխութեան: Յակոբ Վարդիվառեան, պատմական յստակ տուեալներով ցոյց կու տայ թէ ինչպէս ժամանակներու եւ պայմաններու փոփոխութեանց պատճառով, Արմենականներու իրաւայաջորդները, քաղաքական թէ ազգային նոր պայմաններուն յարմարելու եւ իրենց համայնքներուն եւ ժողովուրդին աւելի լաւ եւ մանաւանդ աւելի ճի՛շդ ծառայելու համար, նոյն գաղափարին ու նպատակին ծառայող զանազան խմբակցութիւններու եւ յայտնի անհատներու հետ միանալով, տրամաբանական անուանափոխումներ ալ ունեցան: Այս ցոյց կու տար վերանորոգուելու, արդիականանալու, օրուան զարգացումներուն հետ քայլ պահելու եւ աւելի հզօրանալու տրամադրութիւնն ու տրամաբանութիւնը միացող կուսակցութիւններու լուսամիտ ղեկավարութեան եւ անդամակցութեան:

Գ. Հատորին մէջ դարձեալ կը տեսնենք իրողութիւնները ճիշդ տեսնելու եւ ճիշդ ներկայացնելու Վարդիվառեանի ճիգը: Շատ զուսպ եւ արդար է ան իր գնահատականներուն եւ քննադատութիւններուն մէջ: Շատ զգալի է իր կուսակցագարութենէ հեռու մնալու փորձութեան յաղթահարումը:

Այս գիրքը, պատմական իրերայաջորդ դէպքերու թուագրումը, արձանագրութիւնը չէ, այլ երկար եւ սեւ շղթայի մը տրամաբանական եւ պատմագիտական հիւսուածքը: Այո, հեղինակը կը խօսի նաեւ մեր հերոսամարտերու մասին, մեր յաղթանակներու մասին, սակայն նոյնիսկ այդ փայլատակուած յաղթական հերոսամարտերու երկնակամարը ծածկուած էին սեւ ամպերով:

Հոս, Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան նախաբաղադրիչ կուսակցութիւններու պատմութիւնը կապուած է, հիւսուած է, ոչ միայն ժամանակաշրջանի եւ շրջանի հայոց պատմութեան հետ, այլ եւ նաեւ Օսմանեան Կայսրութեան, Ռուսիոյ եւ Եւրոպայի պատմութեան հեւքին հետ, պատերազմներու, դաշնագիրներու եւ մեր դէմ գործադրուած դաւերու հետ: Այս պատմագիրքին մէջ մենք իրաւասու կþըլլանք նաեւ շրջանի պատմութեան եւ մասամբ կը հասկնանք թէ ինչո՞ւ Կուսակցութիւնը անցած է վերակազմաւորման, անւանափոխութան զանազան փուլերէն:

Նախկին երկու հատորներու նման, Գ. Հատորն ալ ունի իր բաղկացուցիչ մասերը: Չորս կուսակցութիւններու ծագման, զարգացման եւ ապա միութեան բանակցութիւններուն մասին կան լայն տեղեկութիւններ, 1906 թուականէն սկսեալ:

ՙԿարեւոր Թուականներ եւ Դէպքեր՚ու մասը կը սկսի Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան հիմնադրութեամբ (1906), նկատի ունենալով որ ՀԲԸՄիութեան հիմնադիրներուն մէջ մեծ էր թիւը Սահմանադրական Ռամկավարներուն:

30 ենթաբաժանումներու մէջ մենք իրազեկ կþըլլանք ժամանակաշրջանի միջազգային եւ ազգային զարգացումներուն եւ վերիվայրումներուն:

Հայ Սահմանադրական Ռամկավար Կուսակցութեան քայլերգը եւ 14 մասնաճիւղերը ներկայացնելէ ետք, կը խօսուի Մեծ Եղեռնի եւ կուսակցութեան կարեւոր իրագործումներուն մասին, ինչպէս Վանի ինքնապաշտպանութիւնը, Մուսա Լերան հերոսամարտը, Ամանոսի կորիւնները, ՀՍՌԿ մասնացութիւնը Կովկասեան Կամաւորական Շարժումին, Ռամկավար Օդային Տորմիղ: Դժբախտաբար, Ռամկավար խմբագիրներն ու յօդուածագիրերը կարծէք անտեսած են Ռամկավարներուն ներդրումը մեր ազգային ինքնապաշտպանութեան հերոսամարտերուն: ՙՀամեստութիւն՚ը հոս անընդունելի է: Ռամկավար ֆէտային եւ հայդուկը նոյնքան արժանի է գնահատանքի եւ փառքի, որքան որեւէ կուսակցութեան պատկանող ազատամարտիկ: Հաւանաբար Ռամկավար ղեկավարութեան այս անտեսումին պատճառաւ ուրիշ կուսակցութիւն մը յափշտակած է ֆէտայական շարժումը եւ այնպէս մը նկարագրած` որ ՙմիայն իրենք են՚ ազգին փրկիչները: Վարդիվառեան այդ բացը փորձած է գոցել եւ գոնէ մասամբ միայն արդարութիւն ընել Ռամկավար ֆէտայիներուն:

Այս առիթով, կոչ կþուղեմ Յակոբ Վարդիվառեանին որ լրջօրէն մտածէ  հատոր մը պատրաստել Արմենական եւ Ռամկավար հերոսներու մասին, մարտական հերոսներու, ֆէտայիներու մասին, կարելի մանրամասնութիւններով:

Հոս դարձեալ Սահմանադրական Ռամկավար Կուսակցութեան գաղափարախօսութիւնն ու ազգային գործունէութեան մէկ մասը շատ յստակօրէն կը ներկայացուի երեք (3) Միհրան Տամատեանի, Վահան Թէքէեանի եւ Լեւոն Մկրտիչեանի, ինչպէս նաեւ 97 կուսակցական այլ ակնառու գործիչներու, մտաւորականներու եւ հերոսներու կենսագրութիւններուն ընդմէջէն: Շատ հետաքրքրական է այս ձեւը: Մինչ մէկ կողմէն կը ճանչնանք եւ կը ծանօթանանք ժամանակի հսկաներուն, միւս կողմէն, կը սորվինք նաեւ կուսակցութեան պատմութեան ու անոր գաղափարախօսութեան մասին:

Այս հատորին մէջ Վարդիվառեան մեզի կը ծանօթացնէ նաեւ բաղադրիչ կուսակցութիւններուն ՙՆպատակ՚ներուն, ՙԾրագիր Կանոնագիր՚ներուն, սկզբունքներուն, գործելակերպին եւ քաղաքական ուղեգիծներուն մասին:

Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան քոալիսիոն կառավարութեան մաս կազմող Ժողովրդական-Ռամկավարներուն դիրքը Հանրապետութեան շրջանին թէ Սովետական Հայաստանի հանդէպ դիրքորոշումին մասին շատ յստակ, բայց ոչ-կողմնակալ հաստատումներ կան փաստերու եւ տուեալներու լոյսին տակ:

Կիլիկիոյ միօրեայ անկախութեան մասին կան շատ հետաքրքրական տուեալներ: Միհրան Տամատեանի նամակը, ՙԱնկախութեան Աքթ՚ը, ստորագրուած տասը (10) եկեղեցական եւ ազգային պատասխանատու առաջնորդներու կողմէ: Ֆրանսացիներու կողմէ գրաւուած Կիլիկիան յոյսի եւ յուսախաբութեան նոր ալիքներ տարածած էր տուն վերադարձած կիլիկեցիներու հոգիներուն մէջ:

Յակոբ Վարդիվառեան ճշգրտօրէն ցոյց կու տայ ՀՍՌԿուսակցութեան ազգակերտման եւ հայապահպանման որոշ եւ զանազան գործունէութիւնները Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու, Միջին Արեւելքի, Կիլիկիոյ, Պուլկարիոյ եւ Փարիզի մէջ: Կուսակցութեան գործակցութիւնը Զօրավար Անդրանիկի եւ ՀՀ Վարչապետ Ալէքսանտր Խատիսեանի կազմակերպած Հայաստանի համար հանգանակութիւններուն, Պօղոս Նուպար Փաշայի գլխաւորած Հայ Ազգային Պատուիրակութեան մէջ թէ այլուր, յստակօրէն արձանագրուած է: Չէ մոռցուած նաեւ կուսակցութեան մամուլի (38) թուարկումը եւ կարճ տեղեկութիւններ` իւրաքանչիւրին մասին:

ՙՓոխան Վերջաբանի՚ հատուածին մէջ կը կարդանք հեղինակին Բ. Հատորին մասին գրուած շնորհաւորագիրներէ եւ գրախօսականներէ հատուածներ:

Կը կարծեմ որ աւելի յարմար պիտի ըլլար եթէ այս Գ. Հատորը բաժնուէր երեք տարբեր հատորներու: Կարելի էր Միացեալ Հայ յեղափոխական Կուսակցութեան եւ Հայ Սահմանադրական-Ռամկավար Կուսակցութեան պատմութիւնները մէկ հատորի մէջ ամփոփել, եւ Հայ Ռամկավար Կուսակցութեան եւ Ազգային Ռամկավար Կուսակցութեան պատմութիւնները` երկրորդ հատորի մը մէջ: Այս կուսակցութիւններու գլխաւոր գաղափարախօսներուն եւ գործիչներուն կենսագրութիւնները կարելի էր միացնել այդ հատորներուն մէջ, իսկ միւս գործիչներուն կենսագրութիւնները, հաւանաբար աւելի ընդլայնուած ձեւով, հրատարակել այլ հատորով:

Այս սքանչելի պատմագիրքը ձօնուած է ՙՌամկավար մեր համբուրելի ընկերներուն` որոնք տարածեցին եւ կիրարկեցին Ռամկավարական գաղափարախօսութիւնը եւ սկզբունքները` Հայ կեանքէն ներս մնալով Ազատագրական Շարժումին մեծ ռահվիրաները՚:

Գ. Հատորին մեկենասութիւնը դարձեալ յանձն առած են Ազգային մեծանուն բարերար Տէր եւ Տիկին Նազար եւ Արտեմիս Նազարեանները, ի յիշատակ իրենց ծնողաց` Լեւոն եւ Սաթենիկ Նազարեաններուն:

Ամփոփելով, կþուզեմ որպէս պատմութեան ուսանող, շնորհաւորել Յակոբ Վարդիվառեանը իր այս հսկայական աշխատանքին համար, եւ մաղթել որ յաջորդ հատորները շուտով լոյս տեսնեն:

 

 

Վարդգէս Գուրուեան

Լոս Անճելըս

 

Աղբիւրը՝ Պայքար շաբաթաթերթ, դրոշակակիր պաշտոնաթերթ Ռամկավար Ազատական կուսակցության



    Լրահոս
    Օրացույց
    Ամենաընթերցված
    Եկեղեցական օրացույց
    /