• USD 481.17
  • GBP 631.92
  • EUR 559.84
  • RUB 7.73
  • GEL 196.4
Հուլիս 16, 2018
Ձեր մարգարիտները խոզերի առաջ մի՛ գցեք

«Մի՛  տվեք սրբությունը շներին և ձեր մարգարիտները խոզերի առաջ մի՛ գցեք, որպեսզի դրանք ոտքի կոխան չանեն և դառնալով ձեզ չպատառոտեն»:

ԱՎԵՏԱՐԱՆ

Հայաշխարհի ձայն, Լրահոս, Հարցազրույց, Հայաստան, Արցախ
06.07.2018 | 13:30

Բանակցային փակուղուց դուրս գալու ելքը ԼՂ հիմնախնդրի պատմա-իրավական փաթեթն է

Հեղինակ՝ Գոհար Ավետիսյան 

ՀԱՅ ՁԱՅՆ լրատվականի զրուցակիցը պատմաբան և դիվանագետ Արա Պապյանն է 

-97 տարի առաջ՝ Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության Կենտկոմի Կովկասյան բյուրոյի որոշմամբ, Լեռնային Ղարաբաղը բռնակցվեց Ադրբեջանին: Մեր օրերում միջազգային իրավունքի տեսնակյունից իրավական ուժ ունի՞ այդ որոշումը:

-Միջազգային իրավունքը հստակ է՝ որևէ պայմանագիր օրինական է, խոսքն իհարկե միջպետական պայմանագրեր մասին է, եթե այն ստորագրվել է ճանաչված պետության օրինական կառավարության լիազոր ներկայացուցիչների միջև, այսինքն՝ ստորագրողները պետք է լիազորված լինեն արդեն իսկ ճանաչված պետության ղեկավար մարմնի կողմից:

   Մենք ի՞նչ ունենք հուլիսի 5-ի չարաբաստիկ որոշման վերաբերյալ: Միանշանակ է, որ այն կուսակցական որոշում է: Արդյոք կարո՞ղ է մի երկրի կուսակցությունը որոշում կայացնել երկու տարբեր ու իրարից անկախ երկրների սահմանների վերաբերյալ: Իհարկե՝ ոչ:  Անգամ ձևական առումով և՛ Հայաստանը, և՛ Ադրբեջանը 1921 թվականին դեռևս անկախ էին: Հիշենք, որ ԽՍՀՄ-ը ձևավորվել է 1922 թվականի դեկտեմբերի 30-ին, այսինքն՝ մեկ-մեկուկես տարի հետո, ուրեմն, մենք այստեղ ունենք հստակորեն կուսակցական որոշում:

  Փաստաթղթի անօրինականության մասին վկայող մյուս հանգամանքն այն է, որ այդ ժամանակ Սովետական Ռուսաստանը ճանաչված չէր և ոչ էլ մյուսներն էին ճանաչված  որպես օրինական պետություն և օրինական իշխանություն: Սովետական Ռուսաստանը՝ որպես պետությունը սկսել է ճանաչվել այլ պետությունների կողմից միայն 1924 թվականի փետրվարի 1-ից, և այդ գործընթացը շարունակվել է բավականին երկար: Օրինակ ԱՄՆ-ը ճանաչել է միայն 1933 թվականին:  

Կա մեկ այլ հանգամանք ևս. անկախ Հայաստանի և Սովետական Ռուսաստանի միջև գոյություն ունի 1920 թվականի օգոստոսի 10-ի այսպես կոչված համաձայնագիրը, որով Խորհրդային Ռուսաստանը ճանաչել է Ղարաբաղը որպես Հայաստանի Հանրապետության մաս: Իհարկե, դա խորամանկություն էր իրենց կողմից, այդպես էին անում, որպեսզի դիմադրություն չլինի Հայաստանի խորհրդայնացման գործընթացում, բայց միևնույն է՝ դա արվել է:

Հիմա հարց է առաջանում՝ եթե Կովկասյան բյուրոյի հուլիսի 5-ի որոշումը անօրինական է և չի կարող ստեղծել օրինական հետևանքներ, ապա ի՞նչ փաստաթղթով է ստեղծված կամ հաստատված Հայաստան-Ադրբեջան սահմանը: Հիշեցնեմ, որ 1917 թվականին, երբ Բոլշևիկյան հեղաշրջում եղավ Ռուսաստանում, Հարավային Կովկասը նախ իրեն չնաճաչեց Սովետական Ռուսաստանի մաս, ապա 1918 թվականի մայիսից Հայաստանը, Վրաստանն ու Ադրբեջանն սկսեցին իրենց անկախ հռչակել: Բայց իրենց անկախությունը չէր ճանաչվել համաշխարհային պետությունների կողմից մինչև 20 թվականի հունվարը: Այդ ժամանակ միայն Փարիզի վեհաժողովի կարևորագույն երկրները՝ եռյակը կամ խորհուրդը, ճանաչեց Հայաստան, Վրաստան, Ադրբեջան երկրների անկախությունները և նշեց, որ սահմանները պետք է հետո որոշվեն:

1920 թվականի փետրվարի 24-ին, Ազգերի լիգայի խորհրդի հատուկ հանձնաժողովը, որի մաս էին կազմում Բրիտանական կայսրությունը, Ֆրանսիան, Իտալիան և Ճապոնիան, գործելով Ազգերի լիգայի անունից, այսինքն՝ այն ժամանակ գոյություն ունեցող գրեթե բոլոր երկրների անունից՝ հրապարակեցին զեկույց-առաջարկ, որը որոշում էր Հայաստան-Ադրբեջան, Հայաստան-Վրաստան սահմանները:

Փետրվարի 24-ի որոշմամբ՝ ոչ միայն  Լեռնային Ղարաբաղը, այլ ամբողջ Դաշտային Ղարաբաղը, այսինքն՝ այն տարածքը, որտեղ հայերը մեծամասնություն էին, Հայաստանի տարածք էին ճանաչվում:

Ամփոփելով նշեմ, որ հուլիսի 5-ի որոշումը անօրինակն է և չի կարող հիմա հանդիսանալ որևէ միջպետական սահմանի ստեղծման հիմք, որովհետև այն չճանաչված պետության ու չճանաչված կառավարության ոչ լիազոր ներկայացուցիչների կողմից կայացված որոշում է: Եվ հակառակը՝ ուժի մեջ է Ազգերի լիգայի 1920 թվականի փետրվարի 24-ի որոշումը, որովհետև դա միակ իրավական փաստաթութն է հարցի վերաբերյալ:

-Ըստ Ձեզ՝ ի՞նչն է խնդիրը, որ պատմա-իրավական այս փաթեթը բանակցային գործընթացի մաս չի կազմում:

- Կարծում եմ՝ սխալը գալիս է ամենասկզբից, այսինքն, անկախության առաջին իսկ օրերից: Հիշենք, որ շարժումը սկսվել է 1988-ից, ու դա ներպետական վեճ էր, ոչ թե միջպետական: Իհարկե, լինելով Խորհրդային միության ներսում՝ այդ խնդիր պետք է լուծվեր սովետական Սահմանադրությամբ, բայց սովետական Սահմանադրության մեջ հակասություն կար հանրապետությունների սահմանների չփոփոխելիության կամ առանց այդ հանրապետության սահմանը փոխելու անընդունելիության և ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի միջև: Այսինքն՝ ԽՍՀՄ սահմանադրության մեջ կոնֆլիկտ կար՝ տարածքային ամբողջականության և ժողովուրդների ինքնորոշման հարցերի շուրջ:

Երբ 1991 թվականի օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին Հայաստանն ու Ադրբեջանն իրենց անկախ հռչակեցին, և դեկտեմբերից անկախությունը սկսեց ճանաչվել, ցավոք սրտի, հարցը մղվեց այդ հակասությունների օղակի մեջ: Կարծում եմ՝ դա եղավ հիմնականում ղեկավարության չիմացության պատճառով, չգիտեին, որ նման միջազգային փաստաթղթեր գոյություն ունեն: Ու բանակցային գործընթացը սկսեց գնալ այդ հունով, ավելին՝ մեր ղեկավարությունը նաև ստորագրեց նախկին սովետական սահմանները ճանաչելու վերաբերյալ փաստաթուղթ: Հետո Ղարաբաղն անկախացավ Հայաստանից: Չպետք է մոռանանք, երբ ասում ենք, Ղարաբաղն ինքնորոշվեց և անկախացավ, նկատի ունենք, որ այն անկախացավ Հայաստանից, ոչ թե Ադրբեջանից, որովեհտև 1980 թվականի դեկտեմբերի 1-ին արդեն կար Խորհրդային Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի համատեղ հայտարարությունը՝ Հայաստանի ու Լեռնային Ղարաբաղի միացման մասին:

   Ամփոփելով ասեմ, օրվա իշխանությունը 1991 թվականին, նախ, չիմանալով այդ միջազգային փաստաթղթերի գոյության մասին, երկրորդը՝ վստահ լինելով, որ պատերազմի ժամանակ Հայաստանը պարտվելու է, իրենից օտարեց Ղարաբաղը: Այսինքն ստեղծեց իբր անկախ Ղարաբաղ՝ ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի հիման վրա: Իհարկե, մենք հաղթեցինք, բայց, ցավոք սրտի, Բիշքեքում, փոխանակ մենք հաղթական խաղաղության պայմանագիր ստորագրեինք և հասկանանք, թե ինչո՞ւ զինադադար կնքեցինք՝ իրավունքներ մեզ վերապահելով միայն ԼՂԻՄ-ի տարածքի վրա, այլ ոչ թե ավելի լայն, այսինքն՝ այն տարածքի, որը Ազգերի Լիգան մեզ էր տվել, արեցինք  հակառակը, և բանակցություններն այդպես՝ սխալ հունով գնացին:

Հիմա հայտնվել ենք որոշակի գործընթացի մեջ, որն արդեն ունի իր տրամաբանությունը, և դա շատ դժվար է փոխել: Բայց կարծում եմ՝ երբ ակնհայտ է դառնում, որ այդ հակասության կամ թեկուզ առերես հակասության շրջանակում, այսիքն, տարածքային ամբողջականության և ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի դաշտում հարցը լուծել չի լինում, ուրեմն պետք է վերադառնալ Ազգերի լիգայի որոշմանը:



    Լրահոս
    Օրացույց
    Ամենաընթերցված
    Եկեղեցական օրացույց
    /