• USD 481.66
  • GBP 633.53
  • EUR 566.62
  • RUB 7.32
  • GEL 183.95
Սեպտեմբեր 25, 2018
Հպարտանում եմ

Ես հպարտ եմ իմ ճյուղերով ու սաղարթով

Բայց առավել՝ իմ արմատով

Եվ իմ բնի վաղեմությամբԺողովրդիս ծերունական 

Խիստ բնական խոհեմությամբ,

Բայց ավելի՝ Նոր շիվերի դալարությամբ -

Նրա ջահել որդիներից հենց լավերի խելառությամբ... 

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

Լրահոս, Մշակույթ
08.07.2018 | 22:33

Աֆրիկյան երաժշտության Կոմիտասը՝ Լեո Սարգսյան

Անցած հունիսի 8-ին Բոսթոնում վախճանվեց Լեո Սարգսյան անունով մի հայորդի: ԱՄՆ-ում նա շատ հայտնի չէր, սակայն նրա անունն իսկական լեգենդ էր Աֆրիկա մայրցամաքում: Միլիոնավոր աֆրիկացիներ նրան գիտեին որպես «Աֆրիկայի երաժշտության մարդը», որն «Ամերիկայի ձայն» ռադիոկայանի միջոցով առաջին անգամ աշխարհում հանրահռչակել է աֆրիկյան երաժշտությունը...

 

Էթնոերաժշտագետ, հնչյունային ռեժիսոր, երաժիշտ, նկարիչ, աֆրիկյան երաժշտական ժառանգության անխոնջ պահապան եւ քարոզիչ Լեո Սարգսյանը ծնվել էր 1921-ին, գաղթականաշատ Լորենս քաղաքում (Մասաչուսեթս): Ծնողները ԱՄՆ-ում հաստատվել էին 1900-ականների սկզբին: Մանկուց հակում է ցույց տվել դեպի նկարչությունը եւ երաժշտությունը, դպրոցական նվագախմբում նվագել է կլառնետ, իսկ քաղաքի հայ երաժիշտներից ուսանել է միջինարեւելյան երաժշտության տեսություն: Որոշ ժամանակ անց նա դարձել է Բոսթոնի գեղարվեստի Վեսպեր Ջորջ դպրոցի թոշակառու: Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ ամերիկյան բանակի կազմում նա ծառայել է Հյուսիսային Աֆրիկայում, Իտալիայում, Ֆրանսիայում, Ավստրիայում եւ Գերմանիայում, զբաղվել քարտեզներ գծագրելով: Վերադառնալով ԱՄՆՙ 1949-ին ամուսնացել է Մերի Անտոնյանի հետ, որը նույնպես Լորենսից էր եւ նույնպես ծառայել էր ամերիկյան բանակումՙ նավային հաղորդակցության բնագավառում: Մի քանի տարի Լեոն աշխատել է Նյու Յորքումՙ որպես գովազդներ պատկերազարդող, իսկ երեկոները տեղի Հանրային գրադարանում ուսումնասիրել է Միջին Արեւելքի, Կենտրոնական եւ Հարավ-արեւելյան Ասիայի, Չինաստանի եւ Ճապոնիայի երաժշտությունը: Մայրենի հայերենից եւ անգլերենից բացի նա տիրապետել է ֆրանսերեն, թուրքերեն, պարսկերեն, որոշ չափովՙ արաբերեն լեզուներին:

 

1950-ականների սկզբին Հոլիվուդի «Տեմպո ռիքորդզ» ընկերության ղեկավար Իրվինգ Ֆոգելը Լեոյին առաջարկել է աշխատել իր ընկերությունում եւ վերապատրաստել է նրան որպես հնչյունային ճարտարագետ: Կնոջ հետ տեղափոխվելով Քալիֆորնիաՙ Լեոն ամբողջովին նվիրվել է երաժշտության ձայնագրման գործին: Նա է խմբագրել ժամանակին ժողովրդականություն վայելող «Քաղցրիկ Ջորջա Բրաուն» երգի առաջին ձայնագրությունը, մասնակցել Ջոն Հյուսթոնի «Աֆրիկայի թագուհին» հայտնի ֆիլմի ֆոնային երաժշտության ձայնագրմանը:

 

Շուտով «Տեմպո ռիքորդսը» Սարգսյանին ուղարկել է Պակիստան, Աֆղանստան եւ Բանգլադեշՙ կինոյում եւ այլուր տեղի երաժշտությունն ուսումնասիրելու եւ ձայնագրելու նպատակով: Աֆղանստանում Լեոն ընկերացել է թագավոր Մոհամմեդ Զահիր շահի հետ, ձայնագրել անապատաբնակ ցեղերի երգերը, որոնք երբեւէ չէին լսվել Աֆղանստանից դուրս: Պատմական Հերաթ քաղաքում նա կատարել է իր գործունեության ամենից հազվագյուտ ձայնագրություններից մեկըՙ մի 90-ն անց մարդու, որը եղել է Աֆղանստանի էմիրի պալատական երգիչը նախքան էմիրի մահը 1919 թվականին...

 

1959-ին «Տեմպո ռիքորդսը» Սարգսյանին գործուղել է Արեւմտյան Աֆրիկաՙ գրառելու նորանկախ Գանա, Գվինեա, Փղոսկրի Ափ եւ Լիբերիա պետությունների երաժշտությունը: Գվինեայում անցկացրած երեք տարիների ընթացքում (որտեղ նա ընկերացել է երկրի նախագահ Տուրեի հետ) Լեոն իր գործընկեր Էլ Հաջ Սիդիքի Դիաբատեի հետ ճամփորդել է ողջ երկրում եւ ձայնագրել բոլոր ավանդական ու ժամանակակից խմբերին: Եվ այսպես, ավելի քան քսանհինգ տարի Լեոն իրականացրել է հարյուրավոր ժամեր տեւող 10.000-ից ավելի բնօրինակ ձայնագրություններ ավելի քան երեսունութ նորանկախ աֆրիկյան երկրներումՙ դառնալով «Ամերիկայի ձայնի» յուրահատուկ դեսպանն Աֆրիկայում եւ աֆրիկյան երաժշտության հանրահռչակման ռահվիրաներից:

 

1961 թվականին, Գվինեայի մայրաքաղաք Կոնակրի կատարած այցելության ժամանակ Ամերիկյան լրատվական գործակալության տնօրեն, լեգենդար ռադիոհաղորդավար Էդուարդ Ռ. Մըրոուն Լեոյին առաջարկել է աշխատանք Լիբերիայի մայրաքաղաք Մոնրովիայի «Ամերիկայի ձայնը» ռադիոկայանում: Չորս տարի անց, 1965-ին, Լեոն սկսել է վարել «Երաժշտության ժամանակը Աֆրիկայում» շաբաթական կեսժամանոց ծրագիրը, որը ներկայացրել է ողջ Աֆրիկայի ավանդական եւ ժամանակակից երաժշտությունը: Ռադիոհաղորդման ընթացքում նա երբեմն հյուրընկալել է նշանավոր աֆրիկացիների (օրինակՙ Սվազիլենդի թագուհուն): Լեո Սարգսյանը սկսել է նամակներ ստանալ Աֆրիկայի անգլիախոս երկրներից: Մարդիկ գրում էին, որ ծանոթ չեն եղել աֆրիկյան մյուս երկրների երաժշտությանը: Լեոյի համար հուզիչ է եղել տեսնել, որ իրեն գրում են այնպիսի աղքատ երկրներից, որտեղ տարեկան աշխատավարձը 25 դոլար է, մինչդեռ մարդիկ դրոշմանիշի համար վճարում էին հիսուն սենթ: Եվ Սարգսյանը բարեխղճորեն պատասխանում էր յուրաքանչյուր նամակի... Տարեցտարի նրա համբավն աճում էր սեւ Աֆրիկայի երկրներում, նրան օվացիաներով դիմավորում էին օդակայաններում, իսկ նախագահները ոստիկանական թիկնազոր էին տրամադրում նրան: Լեո Սարգսյանը փորձում էր մնալ ապաքաղաքականացված, սակայն եթե որեւէ տարածաշրջանում ազգամիջյան հակասություներ էին լինում, նա հեռարձակում էր հակամարտող երկու կողմի երաժշտությունըՙ ազդանշան տալով, որ ԱՄՆ-ն տեղյակ է տվյալ խնդրից:

 

Ու թեեւ Սարգսյանն էթնոերաժշտագետի մասնագիտացում չէր ստացել, նա հրավիրվում է մասնակցելու միջազգային գիտաժողովներիՙ պատմելով աֆրիկյան երաժշտության հանդեպ իր սիրո մասին, թե ինչպես է գյուղ առ գյուղ շրջել եւ առաջին անգամ պատմության մեջ սերունդներին ի պահ է տվել աֆրիկյան տարբեր ժողովուրդների երգն ու նվագը... Հիսուն տարի անց նրա ռադիոհաղորդումը շարունակել է հեռարձակվել ամեն շաբաթավերջիՙ մնալով «Ամերիկայի ձայնի» ամենաերկար անգլալեզու ծրագիրը: Սարգսյանի մեկ այլ մեծ ներդրումն էլ եղել է Տանզանիայի, Կոմորյան կղզիների, Չադի, Բուրկինա Ֆասոյի, Բուրունդիի, Կամերունի եւ այլ երկրների ռադիոկայանների համար հնչյունային ռեժիսորների պատրաստումը: Բացի այդ, իր ճամփորդությունների ընթացքում նա մշտապես նկարել է, ստեղծել աֆրիկյան թագավորների, նախագահների եւ տեղացի բնակչության դիմանկարներ, հրատարակել «Լեո Սարգսյանի Աֆրիկայի դեմքերը» պատկերագիրքը:

 

Այն հարցին, թե ինչ է աֆրիկյան երաժշտությունն իր համար, նա ասել է. «Իմ ամբողջ կյանքն էՙ մանկությունից մինչեւ այսօր եւ գուցե ապագայում էլ: Ես դեռ կզբաղվեմ իմ արվեստով եւ կպարեմ իմ երաժշտության տակ: Էլ ի՞նչ: Դա կիրք է»:

 

Իսկ մեզՙ հայերիս համար հատկապես կարեւոր է իմանալ, որ մոլի աֆրիկասեր Լեո Սարգսյանը, որը նվագել է տարբեր երաժշտական գործիքներ, նախապատվությունը տվել է հայկական քանոնին: Նա բազմիցս ելույթներ է ունեցել հայ երաժիշտների հետ եւ հրավիրվել է հայ երաժշտություն կատարելու Վաշինգտոնի Կոնգրեսի գրադարանում եւ Սմիթսոնիանի երաժշտական գործիքների դահլիճում:

 

Կյանքի մեծ մասն Աֆրիկայում ապրելուց հետո Լեո եւ Մերի Սարգսյանները հաստատվեցին Բոսթոնումՙ մնալով Աֆրիկայի ու աֆրիկյան մշակույթի սիրահարներ: 2005-ին Վաշինգտոնում բացվել է «Աֆրիկյան երաժշտության Լեո Սարգսեան գրադարանը», որտեղ հավաքված են բազմաթիվ ձայնագրություններ եւ հրատարակություններ: Սարգսյանն «Ամերիկայի ձայն»-ում մնաց մինչեւ 2012 թվականը, 91 տարեկանը: 2014 թվականին Միչիգանի համալսարանը երկարաժամկետ փոխառությամբ «Ամերիկայի ձայնից» ձեռք է բերել աֆրիկյան երաժշտության նրա մեծ հավաքածունՙ թվայնացնելու նպատակով...

 

Լեո Սարգսյանը չափազանց համեստ, ընկերական, ինքնավստահ, խանդավառ անձ էր, շրջապատի համար միշտ ցանկալի: Նա մահացավ 97 տարեկանում եւ թաղվեց Մասաչուսեթսի Նորթ Անդոր քաղաքումՙ զինվորական պատիվներով... «Լեոն մշտապես քեզ զգացնել էր տալիս, որ դու յուրահատուկ ես: Թվում էր, թե նա ոչ մեկի առավել կամ պակաս չի վերաբերումՙ ելնելով նրա սոցիալական վիճակից, տարիքից կամ մեկ այլ բանից: Նա իսկական ջենթլմեն էր, լավատես էր ու սիրում էր գեղեցիկ բաները կյանքում»,- ասել է էթնոերաժշտագետ Հեթըր Մաքսվելը, որը փոխարինել է Սարգսյանին «Աֆրիկայի երաժշտության ժամանակը» ռադիոծրագրում...

 

Արծվի Բախչինյան/ԱԶԳ

 

 


    Լրահոս
    Հայկական ցուցահանդես Նյու Յորքում
    «Հայաստան» (Armenia!) ցուցահանդես Նյու Յորքում. բացառիկ հնարավորություն ներկայացնելու հայ ժողովրդի հոգևոր, մշակութային դերը համաշխարհային քաղաքակրթության մեջ
    Օրացույց
    Ամենաընթերցված
    Եկեղեցական օրացույց
    /