Երանի այն երիտասարդներին, որոնք գիտեն` ի՛նչ կարդալ, ե՛րբ կարդալ և ինչքա՛ն կարդալ:
Վազգեն Ա

Ի՞նչ կը բանի Թուրքիան Նախիջեւանի մէջ

am
inc-ke-bani-tourqian-naxijeuani-mej

Վերջին ամիսներուն յայտարարուեցաւ որ Թուրքիան չորրորդ անգամն ըլլալով դարձեալ զօրավարժութիւններ կատարած է Նախիջեւանի մէջ, վերջինը` Յունիս 7-11: Արդէն Թուրքիա մնայուն զօրք մտցուցած է Նախիջեւանի հողամասին վրայ, առանց անդրադառնալու - եւ գուցէ` անդրադառնալով – թէ ոեւէ միջազգային պայմանագիր խախտա՞ծ է: Նախիջեւանը պատմականօրէն խնդրայարոյց հողամաս մըն է. 1921ի Կարսի դաշնագրով, այդ հողամասը հռչակուած էր ինքնավար հանրապետութիւն Պաքուի սովետական իշխանութեան ներքեւ. օրինական ենթախորքը այդ ՙինքնավարութեան՚ այն է որ դարու սկիզբին շրջանը մեծամասնութեամբ բնակուած էր հայերէ: Այդ ինքնավար հանրապետութիւնը եւ Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար օպլասթը ենթարկուած էին Պաքուի իշխանութեանց: Ժամանակի ընթացքին Ալիեւեան քլանը յաջողեցաւ հայաթափել Նախիջեւանը, ինչպէս չկրցաւ հայաթափել Արցախը:

1991ին երբ Ատրպէյճան դուրս եկաւ Սովետական Միութենէն, ինքզինք հռչակեց 1918ի անկախ Ատրպէյճանի ժառանգորդ եւ ոչ` Սովետական Սոցիալիստական Ատրպէյճանի ժառանգորդ: Այդ ինքնակոչ որոշումով Պաքու ուզեց ձերբազատուիլ Կարսի դաշնագրի պայմանագրէն եւ արդէն ան Նախիջեւանը հռչակած է իր հողային ամբողջականութեան մէկ մասը եւ ոչ թէ իր հովանիին յանձնուած ինքնավար հանրապետութիւն մը: Այս գործընթացը Կարսի պայմանագրի կոպիտ խախտում մըն է. սակայն, երբ ստորագիր կողմերը չեն բողոքեր այդ խախտումին դէմ` միջազգային հասարակութիւնն ալ իր կարգին կ'ընդունի այդ երկրամասը իբրեւ ներկայ Ատրպէյճանի հողային ամբողջականութեան մաս: Կարսի դաշնագիրը ստորագրողներն են Ռուսաստան, Ատրպէյճան, Հայաստան եւ Վրաստան:

Ցիւրիխի փրոթոքոլներու նպատակներէն մէկն ալ Կարսի դաշնագրի օրինականութեան վերահաստատումը պիտի ըլլար, որովհետեւ, միջազգային օրէնքի այլ տուեալներ կասկածի տակ կ'առնեն անոր վաւերականութիւնը:

Նախկին արտաքին գործոց նախարարը` Վարդան Օսկանեան ատենին բերանացի կերպով ընդունած էր վաւերականութիւնը դաշնագրին, միեւնոյն ատեն առարկելով որ թրքական կողմը` ինք արդէն կը խախտէ այդ պայմանագիրը, որովհետեւ խափանած է ազատ երթեւեկութիւնը Հայաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ, բան մը` որ երաշխաւորած պիտի ըլլար պայմանագիրը:

Կարսի պայմանագրի մէկ ուրիշ տուեալը որ կը գործէ Հայաստանի դէմ, այն է որ Պաքու ստանձնելով հովանաւորութիւնը ինքնավար հանրապետութեան, անոր հողամասը պիտի չտրամադրէ երրորդ կողմի մը (իմա` Հայաստանի), առանց ստորագրող միւս կողմերու հաւանութեան:

Այսօր, Թուրքիա զօրք մտցնելով ինքնավար հանրապետութեան սահմանէն ներս, փաստօրէն խախտած կ'ըլլայ վեհապետական իրաւունքը այդ ինքնավար հանրապետութեան միեւնոյն ատեն վերստին խախտելով պայմանագիրը:

Երբ պահ մը լարուեցան յարաբերութիւնները Ռուսաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ, ռազմական օդանաւին դէմ առնուած թրքական քայլին պատճառաւ, Ռուսական Տումային մէջ կոչեր շրջեցան ջնջելու Կարսի պայմանագիրը:

Ի դէպ, այդ պայմանագիրը կը հաստատէր այդ օրերու Սովետական Միութեան եւ Թուրքիոյ սահմանները եւ քանի գոյութիւն չունի այդ օրուան Սովետական Միութիւնը` պայմանագիրը կը վերածուի պատիժի` ստորագրող միւս կողմերուն համար եւ յատկապէս` Հայաստանի:

Տումային կոչերէն վերջ Փութին եւ Էրտողան պատմական քարտէսներ եւ նկարներ փոխանակեցին` մոռացութեան տալով դաշնագիրը ջնջելու կոչերը:

Անհրաժեշտ է այս պատմական խորքին վրայ անդրադառնալ թէ որո՞նք են դրդապատճառները Թուրքիոյ կողմէ առնուած նոր քայլին:

Բնականաբար, Թուրքիոյ արտաքին քաղաքականութեան օրակարգին վրայ մնայուն տեղ ունի Հայաստանի վրայ քաղաքական ճնշում գործադրելու ծրագիրը. ի հարկին զայն բնաջնջելով քարտէսէն: Սակայն, Թուրքիոյ նպատակները աւելի լայն աշխարհաքաղաքական (geopolitic) օրակարգեր կը հետապնդեն:

Օրինակ Կարսի դաշնագրի օրերուն Իրան եւ Թուրքիա հողային փոխանակում մը ունեցան` 15 մղոն լայնքով սահման մը հաստատելով Թուրքիոյ եւ Ատրպէյճանի միջեւ: Այդ փոքր տարողութեամբ աշխարհագրական սահմանը թուրք դիւանագէտներուն համար հսկայ դարպաս մըն էր դէպի Թուրան ձգտող իրենց քաղաքականութեան մէջ:

Թուրքերը ունին խորքային ազգային գաղափարաբանութիւն մը որ կը ձգտի կայսերական ծրագիրներու, անկախ անկէ որ դիւանագէտները կը գործեն Սուլթանի թէ Աթաթիւրքի անունով, իսկ այս օրերուն ալ` Էրտողանի անունով:

Հետեւաբար, միշտ ի մտի ունենալով այդ փոքրիկ դարպասին պատմական տարողութիւնը պէտք է քննել թէ ի՞նչ բանի կը պատրաստուի Թուրքիա Նախիջեւանի մէջ:

Թրքական զօրքի մուտքը Նախիջեւան ինչպէս նաեւ առանց կանխաւ չծանուցուած ռազմափորձերը կը մտահոգեն Հայաստանը. այդ ուղղութեամբ հարցադրումներ եղած են արտաքին գործոց նախարար Զօհրապ Մնացականեանին, Հայաստանի խորհրդարանին մէջ:

ՙԱտրպէյճանի` առանց յայտարարելու սկսուած զօրավարժութիւնները արդեօք ՙտեմարշ՚ չե՞ն: Ու ոչ թէ Հայաստանի Հանրապետութեան կամ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան նկատմամբ, այլ միջազգային հանրութեան եւ մի շարք միջազգային կազմակերպոութիւնների նկատմամբ: Չէ՞ք պատրաստւում դիմել ՄԱԿի Ապահովութեան Խորհրդին` այս հարցով Ատրպէյճանի թղթածրարը բանալու՚, հարց տուած է ԲՀԿ պատգամաւոր Տիգրան Ուրիխանեանի, որուն պատասխանած է Պր. Մնացականեանը ըսելով- ՙԻւրաքանչիւր հարց իր ձեւաչափերն ու կոնկրետ հարթակներն ունի: Այս հարցումին ձեւաչափն ու հարթակը ԵԱՀԿն է՚:

Դժբախտաբար ԵԱՀԿը իր պատմութեամբ եկած է հաստատելու թէ հարցեր լուծող կազմակերպութիւն մը չէ, այլ անլուծելի դարձած քաղաքական թնճուկները յաւիտենապէս կենդանի պահող մարմին մը: Այդ պատճառով ալ Հայաստան – պահելով հանդերձ ԵԱՀԿի հանդէպ իր յարումն ու համարումը – Նախիջեւանի հարցով իր զգօնութեան աստիճանը` քաղաքականէն բարձրացուած է ռազմական հարթակի վրայ: Այդ կապակցութեամբ Հայաստանի պաշտպանութեան նախարարութեան խօսնակ Արծրուն Յովհաննիսեան յայտարարած է. ՙՄենք ուշի ուշով հետեւում ենք ամէն ինչին եւ պատրաստ ենք ցանկացած զարգացման: Հայաստանի Հանրապետութեան զինուած ոյժերը, իր ռազմավարական դաշնակից Ռուսաստանի Դաշնութեան հետ համատեղ իրականացնում են աւելի մասշտաբային ու բովանդակային զօրավարժութիւններ՚:

Իրականութեան մէջ թրքական ուժային կեդրոնացումները Նախիջեւանի մէջ եկած են հակակշիռ դեր կատարելու ռուսական 102րդ ռազմախարիսխին որ տեղակայուած է Հայաստանի մէջ:

 

Ներկայիս շրջանի դէտերը, իրենց շունչը բռնած կը սպասեն թէ ե՞րբ Ամերիկա քայլ պիտի առնէ Թուրքիոյ դէմ եւ զայն հրաւիրէ դուրս գալու ՆԱԹՕի կազմէն:

Թուրքիոյ քաղաքականութեան մաս կը կազմէ ստեղծել այնպիսի suspense-ներ եւ վերջին պահուն անդունդին եզրին ետքայլ կատարել:

Թէեւ Էրտողան եւ իր վարչակազմը կը պնդեն որ ռուսական S-400 հրթիռներու գնումի հարցը Ռուսաստանէն անվերաքննելի է, այսուհանդերձ Թուրքիան եւ Ամերիկան չեն կրնար ճակատումի հասցնել հակամարտութիւնը, որովհետեւ, երկու կողմերն ալ իրարու կարիքն ունին: Մոսկուա-Անքարա բարեկամութիւնը, առաւելագոյնը մակերեսային բնոյթ մը ունի: Անքարա, իր հերթին, չի կրնար խզել իր կապերը Իսրայէլի հետ եւս, հակառակ Էրտողանի ունեցած կրակոտ բանավէճերուն` Բենիամին Նեթանիահուի հետ. տակէ տակ առեւտուրն ու ռազմական յարաբերութիւնները կը շարունակուին Թուրքիոյ եւ Իսրայէլի միջոցաւ:

Ամերիկա Միջին Արեւելքի քարտէսը վերակազմելու մեծ ծրագիր մը ունի` երկար ժամանակի համար Իսրայէլի գերակայութիւնը ապահովելու Միջին Արեւելքի մէջ: Այս ծրագիրը կրնայ ժամանակաւոր փոփոխութեան ենթարկուիլ Հանրապետական եւ Տեմոքրատ վարչակազմերու փոփոխութեամբ, սակայն չի կրնար վերանալ:

Այդ ծրագիրը Պուշ-Չէյնի զոյգին գաղափարի ծնունդն էր եւ աւելի գործնական բնոյթ ստացաւ Թրամփի վարչակազմով:

Տիք Չէյնի նպատակադրած էր գլխատել Միջին Արեւելքի բոլոր այն իշխանութիւնները որոնք կրնային ընդդիմանալ Իսրայէլի գերակայութեան: Հետեւաբար ՙԱրաբական Գարուն՚ կոչուած աղէտին արիւնալի հետքերը հրապարակի վրայ են: Տապալեցան Իրաքը, Լիպիան եւ Սուրիան, որոնք կը շարունակեն ապրիլ արիւնահեղութեան մէջ: Կը մնար Իրանը որ Չէյնիի ծրագրին մաս կը կազմէր, սակայն, կը շարունակէ մնալ կենդանի:

Այսօր Թրամփի սպառնալիքները, ուղղուած Թեհրանին, արձագանգներն են Չէյնիի չիրագործուած ծրագրին:

Այստեղ պէտք է ակնարկ մը նետել ՙԱրաբական Գարուն՚ի աւերակներուն վրայ, տեսնելու համար թէ Իսրայէլէն վերջ եւ անոր կողքին ո՞ր երկիրն է որ առաւելագոյն օգուտը քաղած է այդ պատերազմներէն – Թուրքիան:

Անքարա զօրք ունի Իրաքի մէջ, եւ քրտական գործօնը օգտագործելով կը շարունակէ իր հակակշիռը այդ երկրի քաղաքականութեան վրայ:

Նոյնպէս հողամասեր կորզած է Սուրիայէն եւ կը մերժէ իր ոյժերը հեռացնել այդ երկրէն:

Անքարա գործնապէս մասնակից է Լիպիոյ պատերազմին, պաշտպանելով իսլամիստ ոյժերը ընդդէմ Խալիֆա Հաֆթարի ոյժերուն: Չմոռնանք որ Լիպիան եւս, Իրաքի եւ Սուրիոյ նման մաս կը կազմէր Օսմանեան կայսրութեան եւ հետեւաբար կը գտնուի Անքարայի Օսմանեան ժառանգութիւններու օրակարգին վրայ:

Ահա թէ ինչո՞ւ Անքարա չի կրնար հակադրուիլ Ամերիկա-Իսրայէլ առանցքին, որովհետեւ դեռ պատմութիւնը ունի իր շարունակութիւնը:

Այսօր, Անքարայի, Մոսկուայի եւ Թեհրանի գործակցութիւնը Սուրիոյ մէջ շատ ժամանակաւոր բնոյթ ունի` կողմերու շահած իրաւունքները երաշխաւորելու տեսակէտէն Սուրիոյ մէջ:

Յաջորդ ճակատումը պիտի սկսի Իրանի մասնատումին ծրագրով: Եւ Ամերիկա այդ ծրագիրը իրականացնելու համար կը մշակէ Ատրպէյճանը: Նման բռնկումի մը նախատեսութեամբ է որ Թուրքիա կը տեղաւորուի Նախիջեւանի մէջ: Նախ իբրեւ ՆԱԹՕի կառոյցին մասնակից եւ ապա` պատերազմական աւարներու բաժնեկից:

Այդ հեռանկարին մէջ Հայաստանը պիտի դառնայ լուսանցքային զոհ մը միայն, քանի բուն ճակատումը պիտի կատարուի Իրանի դէմ:

Թուրքիա մաս առ մաս կը հաւաքէ իր Օսմանեան տիրոյթները, սկսելով Կիպրոսէն, անցնելով Իրաքէն, Լիպիայէն` հասնելու համար Իրանին որ իր դարաւոր մրցակիցը հանդիսացած է այդ աշխարհամասին մէջ:

Երբ Ամերիկայի նպատակներուն պատկերը յստակ է` պէտք է սպասել Ռուսիոյ եւ Չինաստանի վերաբերումին, քանի Միջին Արեւելքի քայքայումը եւս մասնաւորաբար Անքարայի թուրանեան երազները ուղիղ գիծով պիտի համընկնին Չինաստանի եւ Ռուսատանի սահմանին:

Խմբագրական ՌԱԿ-ի Պայքար շաբաթաթերթի

 

Լրահոս

Ամենաընթերցվածը

Նմանատիպ նորություններ